Kopenhag Havalimanı

Metin: Gad Giladi

Fotoğraf: Gad Giladi, Joachim Ritter

Kopenhag havalimanı dünyanın en ilginç havalimanlarından biri olarak kabul edilir. Ancak ışık tekniği açısından en heyecan verici yerini çoğu kişi bilmez, çünkü bu alan sadece iç hat uçuş terminalindedir. Binanın yapısı olağandışıdır. Farklı biçimlerden şekillendirilerek sivri kemerler oluşturan çelik konstrüksiyonu, iskelet yapısı gibi birbirine doğru eklenmiş ve biçiminden dolayı “Whale” (balina) olarak anılır. Havalimanına gelenler, salonlardan geçerken gün ışığının eşsiz efektlerini deneyimler. Doğal ışık ve hava durumu değiştikçe, ışık pencerelerin arasından içeri süzülür. Mekanlar yeni boyut kazanır ve “hava tarafı” ve “kara tarafı” arasındaki keskin çizgiler oluşur. Bu ışığın modern katedralinde müthiş bir seyahat başlar.

Bunun dışında bugün, 1973 yılında gördüğümüzden çok daha yoğun bir ekonomik krizin ortasındayız. Çünkü çok önceden öngörülen fosil yakıtlarının azalması ve bunun sonucunda hızla artan fiyatların yanı sıra insanlık artık, fosil yakıtların yanması ile bağlantılı olarak ortaya çıkan küresel ısınma sorunu ile karşı karşıya.

Ayrıca, son yüzyılın 20 yılında görülmeyen dünya çapında büyük bir krizin yarattığı koşullar içinde çalışıyoruz. İnsanın görsel çevresini tasarlayan aydınlatma tasarımcıları tanımlamalara göre, çevre korumacıdırlar ve bu nedenle enerji tüketimini azaltmaya ve aynı zamanda aydınlatılan çevrenin kalitesini artırmaya yönelik kendilerine düşen profesyonel sorumluluğa katkıda bulunuyorlar.

Sonuç olarak, “tüm ışık kaynaklarının anası” güneş. Bitki ve hayvan âlemine can veren mükemmel ışık kaynağı. Tam ışık tayfına sahip olan tek ışık ve kalite arayışları içinde çalışan çoğu aydınlatma tasarımcısının ilham kaynağı.

Kopenhag havalimanının günışığına göre tasarımı sayesinde yolcular, harika bir mekân deneyimi ve keyfi yaşıyorlar. Günışığı sürekli olarak yeni etki ve efektler yaratıyor.

Pek çok profesyonel aydınlatma ofisi günışığını kullanmaktan çekiniyor. Bunun en “iyi” nedeni ise, günışığı ve güneş ışığının, ışık kaynağı olarak kontrol edilemez olması. Konumu ve yönü, rengi ve renk nüansları, aydınlığı ve yoğunluğu, ışık akımı içinde dağılımı ve varyasyonları yönetilemiyor.

Bir aydınlatma tasarımcısının, yüzlerce ışık kaynağı arasından, binlerce ampul yuvasına yerleştirilmiş, yukarıda sayılan özelliklerin tam ayarlanmasına olanak veren, modern yüksek teknoloji ürünleri ile görsel çevreyi tasarlaması, tabii ki birçok profesyonelin tercihinde, ofislerinin genel çalışmaları açısından kilit faktördür.

Bunun dışında, elektrikli ışık kaynakları zamandan bağımsız ve uygun elektrik beslemesi olduğu sürece her yerde kullanılabilir. Yine de, hangi kaynaktan gelirse gelsin ışık ışıktır. Bu nedenle aydınlatma tasarımcısının, elektrik ışığını kontrol edebildiği kadar günışığı ve estetik performansları ve öne çıkışları nedeniyle beğeni kazanır. Maalesef, bu beğeninin asıl kaynağı, verimsiz olan binaların enerji tasarruflu hale getirilmesindedir. Dünyanın kuzey yarımküresinin kuzeyine dikilen tüm camdan kuleler dahi aşırı gün ışığı ve güneş ışığı almakta ve sonuç olarak çok pahalı özel cam kaplamalara yatırımlar ile güneş ve günışığını kumanda eden sistemler ve soğutma sistemleri ile donatılmaktadır.

Elektrikli ışık kaynağı alanında görülen arz fazlasının çeşitli optik çözümler ile donatılmış şekilde sunumu, çoğu aydınlatma tasarımcısının işine yarayabilir. Ancak yine de bir orta yolun bulunması gerekir. İdeal kombinasyon ışık kaynağı, lamba, aksesuarları, kontrol ve enerji tasarrufunun sağlanması şeklinde olmalıdır. Her duruma uygun kullanım ortamı henüz bulunmamıştır.

Sonucun başarısı tasarımcının yaratıcılığına ve emprovizasyon kabiliyetine bağlıdır. Çünkü kendisi, tercih ettiği “neredeyse mükemmel” ışık sisteminin eksikliklerini azaltmaya çalışmıştır.

Aynı durum gün ışığı ve güneş ışığında da mevcuttur. Mevsime göre bu ışık kaynaklarının sadece çok az miktarda olduğu düşünülürse, aydınlatma tasarımcısı, coğrafi konuma bağlı olarak ve ışığın çok farklı dağılımında, gün ışığının mümkün olabilen en üstün kalitesini yakalamak için çalışacak, ışık yoğunluğunu, renk nüanslarını, ışık dağılımını ve sabit ve dinamik gölgeler yaratan, yansıtma yapan, ışık kıran ve filtreleyen sistemler ile yönlendirmesini yapacak, çok az enerji tüketen ve giderleri azaltabilen kaliteli ortamlar yaratacaktır. (Tabii ki ciddi projelere, başka disiplinlerin de dahil edilmesi gerekmektedir. Böylece, bu şekilde aydınlatılan ortamlarda veya güneşsiz günlerde ısıtma nedeniyle ısı birikmesi oluşacağından ayrıca bunların soğutulması için enerji tüketimi daha fazla olabilir, ki bu durum, projelere neden bir profesyonel aydınlatma tasarımcısının dahil edilmesi gerektiğinin en önemli nedenlerinden biridir). Aydınlatma tasarımcısı bu tür çalışmalar için, güneşin tüm sene içindeki hareketini (aslında dünyanın hareketini) tanıması ve anlaması gerekir. Ayrıca tasarımcının, bulunduğu enleme bağlı olarak güneşin hareket farklılıklarını bilmesi ve kuzey ve güney yarımkürenin arasındaki farklılıkları, gökyüzünün, açık veya kapılı iken, kısmen veya tamamen kapalı iken, ışık kaynağı olarak nasıl görev yaptığını, cam kaplama türlerini ve bunların özelliklerini, gölgelendirme teknik ve sistemlerini, güneş takip sistemlerini, ışık iletme sistemlerini (ışık boruları, iletkenler) vs. bilmesi gerekir. Aydınlatma tasarımcısı, gün ışığı ve doğrudan gelen güneş ışığının hesaplamalarını ve simülasyonunu yapabilmeli ve mimarlara, binanın cephe kaplaması esnasında gölgelikler konusunda danışmanlık yapabilmelidir.

Yine de, tüm bu belirtilenlerin dikkate alınma sürecinden geçildiğini ve tasarımda gün ve güneş ışığının mimari ve ekolojik faktörler olarak değerlendirildiğini gösteren yüksek mimarinin güncel örnekleri bulunmaktadır. Bunlar William Lam’ın kelimeleriyle “formgivers for architecture” / Mimariye biçim verenler” olarak kabul edilir. Kısa bir süredir yeni tasarlanmakta olan havalimanı terminallerinin bu terimi, mimarilerinin bir parçası haline getirmiş olmaları ilginçtir.

Hemen akla gelen havalimanlarından biri Danimarka’nın Kopenhag kentinin iç uçuşlara hizmet veren ve özellikle ana binaya bağlantısı olan yeni terminalidir. Mimarlar “Katedral” biçimli tasarımları ile bir teknik ve estetik sanat eseri yaratmışlardır. Bu çalışma, proje sahibinin isteklerini sağlarken, enerji tasarrufu konusundaki sınırlı taleplere ve işlevsel isteklere de cevap vermiştir. Ayrıca yaklaşık 300 m’lik bina uzunluğu ile ana terminal ve iç uçuşlar arasında hareket eden yolcular için büyük bir alan sağlamıştır. Bu alanlardan geçen yolcular ne gündüz ne de gece, sıkılmadan ilerleyebilmektedir.

Alanın kemer biçimli yapısına uygun olarak kenarlara uygulanan gölgeliklerin büyüklüğü, formu ve konumu ve binanın uçtaki çatı penceresi açıkça mimarinin bir parçası olarak tasarlanmış ve hesaplanmıştır. Kırsal alana bakan Kuzey tarafındaki dikey düz hatlı gölgelikler ise, mekâna hareketlilik kazandırıyor. Bu alana uygulanan gölgelikler, kuzeyden gelen gün ışığının azami ölçüde mekâna girebileceği şekilde tasarlanmış. Pistin bulunduğu güney tarafında ise alan, ilk bakıldığında dağınık ancak rahatsızlık duygusu yaratmayacak şekilde küçük dikdörtgen biçimli gölgeliklerle donatılmış (ikinci bakışta mükemmel hesaplamalar, ritmik ve dizilişindeki sistem anlaşılıyor). Karşı tarafta bulunan gölgeliklere benzer yapıda uygulandıkları için, mekân tamamen ışıkla doluyor ve mevsime ve günün saatlerine göre gün ışığının çeşitli yansıma oyunlarına sahne oluyor. Sürekli değişen şekiller ve renkler farklı yüzeylere çarpıyor. Alana döşenen açık ve mat renkli yüzeyler, içeri giren ışığın işlevsel yansımasını artırıyor ve doğal, dinamik aydınlatmanın, sanki bir perde üzerine yansırmış gibi mükemmel oyunlarını sergiliyor.

Binanın ucundaki çatı pencerelerinin hemen yanlarına yerleştirilen ve yumuşak bir ışık veren nokta aydınlatıcıları ile geceleri zeminde keyifli desenler oluşuyor ve aynı zamanda alanın boydan boya görülmesi sağlanıyor. Işık, aydınlık ve mat yüzey sayesinde tamamen yayılabiliyor ve mekân davetkâr bir havaya bürünüyor. Tüm bu ortam, hafif bir aydınlatma ile sağlanmış oluyor.

Terminalin kapanış noktasını dışarı bakışı sağlayan boydan boya pencereler oluşturuyor. Terminal içinde yürürken kesintisiz dışarıya bakılabiliyor. Aslında binanın sonu olarak kapalı bir yapı öğesi beklenirken, burada prensibin aksine bir tasarım görülüyor.

Hiçbir ışık oyunu diğerine benzemiyor. Güneşin konumu değiştikçe yeni ışık ortamları oluşuyor. Terminali boylamasına geçerken yepyeni sahnelerle karşılaşılıyor. Yapının cephesine yerleştirilen pencereler belli bir düzeni takip etmiyor gibi görünse de, zemine, duvara ve sütunlara yansıyan ışık efektleri burada belli bir plana göre çalışıldığını gösteriyor. Masmavi bir gökyüzü ve güneşli bir günde, suni ışık neredeyse algılanamıyor.

İstatistiklere göre Kopenhagen kentinde güneş ışığı yılda sadece 1600 saat kadar var. Havalimanının bu binasında ortalarda dolaşan birkaç mutsuz yolcu dışında, diğerleri “Katedral”in içinde dolaşırken, bu görsel eğlenceden fazlasıyla faydalanabiliyor. Kopenhagen’dan geri dönüşümde bina içinde dolaşmak için yeterli süreye sahiptim ve bu muhteşem görsel şölenin keyfini çıkartabildim. Mekânın uç noktasındaki vurgulama aydınlatması anlamsız bir biçimde devrede bırakılmış olsa da, lamba adedi sınırlıydı. Dolayısıyla, mekânda gerçekten enerji tüketimi verimli tutulmaktaydı. Gece uçuşları için gelen yolcular bu eşsiz mekân deneyiminden geri kalmıyorlar. Yürüme platformunu kullanmak yerine, bu nefis görüntüleri kaçırmamak için yürümeyi tercih ettim. Mekân, gündüzleri olduğu kadar geceleri de nefes kesici. Kontrast oluşturan elektrik aydınlatması sayısının kısıtlı olması sadece mekândaki “Katedral” deneyimini daha da artırmış.

Genel olarak, Kopenhagen Havalimanının aydınlatma konseptinin, gerçekten günışığının, mekânın en derin noktalarına kadar girmesi için tasarlandığı söylenebilir. Burada yapılan uygulama, mimari mucizeyi de beraberinde getirmiş. Bina cephesinde çatı havasında boydan boya uygulanan cephe kaplaması ve bu şekilde binaya giren gün ve güneş ışığı bu mucizenin önemli parçaları.

Eğer bir gün yolunuz Kopenhagen havalimanına düşer ve iç hat uçuşunuzu beklerken vaktiniz kalırsa, bu alanı görmek için mutlaka yarım saat ayırmanızı şiddetle öneririm. Kesinlikle görmeye değer.

Projeye katılanlar

Yapı sahibi: CPH Copenhagen Airport / Danimarka Tepe üstlenici: Promecon İnşaat alanı: 4500 m² Mimarlar: Kasper Danielsen Arkitekter A/S / Danimarka Yapı mühendisliği: Moe& Brødsgaard A/S / Danimarka Uygulanan ürünler:

Fagerhult güneş ışığını da yönetebilmesi gerekir (aksi takdirde bu mesleğin adı elektrik ışığı planlamacısı olurdu.

Hiçbir günışığı projesi tamamıyla suni ışık kullanmadan gerçekleştirilemiyor. Sert ancak dinamik günışığı girişlerine karşı, akşamları suni ışık, zemine yumuşak ve düzenli ışık desenleri veriyor. Terminalin genel aydınlatması wallwasher ile sağlanıyor. Aydınlatma ile sakin bir ortam yaratılıyor.

Uçaklara giden kapılara bitişik bekleme alanları da, günışığı ile besleniyor. Buradaki uygulamadan, pencerelerin boyutu ne kadar büyük ise, gökyüzünün o kadar net görülebileceği anlaşılıyor. Aslında, gereksiz olan suni ışık bir kumanda sistemi ile kapatılabilmiş olsaydı, bu mekânın aydınlatması çok daha verimli olacaktı. Sağ alttaki fotoğraf: Terminalin dış kaplaması. Bina boyunca farklı ışık oyunlarını yaratan pencere aralıkları, boyutları nedeniyle hiç göze çarpmıyor.

Büyüklüğüne rağmen terminal binası dışardan da hafif görünüyor. Girişi oluşturan yapının çatısı duvarlara göre daha heybetli bir görünüme sahip. Aslında destek kirişlerinin camla kaplanması planlanmış ancak bu şekilde ve alttan aydınlatmak suretiyle kirişler de hafiflik duygusu yaratıyor.

Dergide s. 28.