Binalarda doğal ışık etkisi
Metin: Faruk Uyan
Yapılarda doğal ışık kullanımının tarihi, mimarlığın bilinen tarihiyle birlikte oluşmuştur. Bilinen en eski medeniyetler dahi kentsel yerleşmelerini güneşi düşünerek gerçekleştirmiş ve yapılarda pencere veya ışıklıklar kullanmıştır. Bir döneme kadar temel ihtiyaç olan günışığı, özellikle endüstri devrimi sonrasında demir ve camın yapılarda rahat kullanımı ile geniş cam duvarlarla binalarda görsel tasarım tercihi olarak yerini almıştır [1]. Günümüzde günışığı kullanımı, daha çok yapma aydınlatma sistemlerinin kullanımını minimuma indirmeye karşılık gelmeye başlamıştır. Doğru tasarlandığı takdirde günışığı kullanımı gerçekten de, aydınlatma sisteminin neden olduğu elektrik enerjisi yüklerini önemli derecede azaltmaktadır. Ancak doğal ışık bu, son dönemlerde alıştığımız “doğal aydınlatma” işlevinden başka amaçlarla da mimaride tarih boyunca çokça kullanılmıştır.
Kontrollü bir şekilde binalarda kullanılcak olan doğal ışığın burada sözü edildiği gibi aydınlatma enerjisi yüklerini azaltacağına ve bir tasarım öğesi olarak kullanılabileceğine dair bilincin zaten mevcut olduğunu kabul edip, bu bilgilerin güncellenmesi, yaygınlaştırılması ve tasarımcılara hatırlatılması gerekmektedir. Böylece doğal ışıktan optimum düzeyde yararlanarak sürdürülebilirlik ölçütlerinden enerjinin etkin kullanımı sağlanırken, doğal ışığın sahip olduğu benzersiz özelliklerle de binalara estetik açıdan değer kazandırılacaktır.
1. Daylighting - Natural Light in Architecture, Derek Philips, 2004 2. Binaların Sürdürülebilirliklerinin Belirlenmesinde Aydınlatma Sistemlerinin Değerlendirilmesi, Yener A.K., Uyan F., Şener F., V.Ulusal Aydınlatma Sempozyumu, 2009 3. Church of the Light, Fotoğraf: http://www.andotadao.org/chlight62.htm 4. Doğramacızade Ali Sami Paşa Camii, Fotoğraf: Korhan Şişman 5. Dialux programı ile Pantheon Tapınağı ve doğal ışık, Modelleme: Faruk Uyan * Architecture and Sustainability, Norman Foster 2003, www. fosterandpartners.com
Yapılarda bir tasarım öğesi olarak kullanımı, doğal ışığın aydınlatma amaçlı kullanımı ile birlikte hatırlanması gereken bir özelliğidir.
Doğal aydınlatma amaçlı kullanımı; günışığının getirilerinin en “ölçülebilir” olduğu kullanım durumudur. Bu ölçülebilirlik, binalarda günışığı kullanımının, birçok standartta, yasalarda ve sürdürülebilir bina seritika programlarında gerekli bir ölçüt olarak ele alınmasını sağlamıştır. Kullanımları yaygın üç sertifika programı, Leed(A.B.D), Breeam(İngiltere) ve Casbee(Japonya), sürdürülebilir bir bina tasarımının ölçütü olarak günışığı kullanımını şart koşmuş ve bunun yanına kontrol sistemlerini de eklemişlerdir. [2] Günışığı ancak, doğru tasarlandığı, doğru sistemlerin kurulduğu, doğru gölgelemenin yapıldığı, kontrol sisteminin doğru uygulandığı sürece enerji korunumuna katkı sağlayacaktır. Neticede güneş tek başına sadece bir ışık kaynağı iken, doğru bileşenlerle, onu kaliteli bir aydınlatma elemanına çevirmek gerekmektedir. Bu aydınlatma elemanından beklentimiz ise, mekandaki kullanıma bağlı olarak görsel konfor şartlarını sağlaması, etkinliğinin yüksek olması ile enerji korunumunu gerçekleştirmesi ve ısıtma-soğutma yüklerine de azaltıcı şekilde etki etmesidir. Kullandığı ışık kaynağı olan güneşin özellikleri, herhangi bir elektrikli lambayla karşılaştırıldığında bu beklentileri karşılayabilecek niteliktedir. Yapılacak tek şey, bugüne kadar hazırlanmış sayısız çalışmadan yararlanarak bu sistemi, tasarım-uygulama ve kullanım süreçlerinde doğru yapılandırmaktır. Sahip olduğu “değişkenlik”, “modelleme” ve “güneş ışığı etkisi” özellikleriyle doğal ışık, mimari tasarıma çok farklı şekillerde katkı sağlayabilmektedir.[1] Doğal ışık gün içinde değişken bir yapıya sahiptir ve bu değişkenlik, tasarımlara da çeşitlilik katabilmektedir. Gün içindeki bu değişim, mekandaki aydınlık düzeyini, renklerin algılanışını, ışık-gölge dengesini yani mekanın atmosferini de değiştirmektedir. Doğal olarak alışkın olduğumuz bu değişimi, çok istisna bir sistem kurulmadıkça, elektrikli lambalarda bulamadığımız için farkında olmasak da bu kusursuz(!) monotonluk bizi rahatsız eder. Tabi ki, bu rahatsız etme durumu da, yerine göre bir avantaj olarak tasarımlara katılabilmektedir. Doğal ışık, modelleme özelliği ile kontrastlar oluşturarak nesnelerin 3 boyutlu algılanmasını sağlar. Bu duruma daha çok sergileme mekanlarında rastlayabiliriz. Özellikle heykel, biblo, maket gibi 3 boyutlu sergilemelerde ışık ile yapılan vurgular esere daha etkileyici bir görünüm kazandırmaktadır. Bu ışık, mekandaki pencere veya çatı ışıklıklarından içeri alınan doğal ışık olduğu zaman ise, eserlerle birlikte iç yapı da sergilenmeye başlamakta ve segileme mekanı olarak bir bütünlük ortaya çıkmaktadır. Değişkenlik özelliği, yine bu durumda da geçerli olduğu için gün içinde veya yıl içinde görüntüler, renkler, gölgeler hatta heykellerin yüz ifadelerine varıncaya kadar pek çok farklılık oluşabilmektedir.
Doğal ışık yapılarda, estetik bir tasarım öğesi olarak da kullanılmaktadır. Bu tür kullanımlarda ışığa bir anlam yüklenmekte ve tasarımda kendine bu anlamla yer bulmaktadır. Yüklenen bu anlam tarih içerisinde genellikle “kutsallık”la ilişkilendirilmiş, böylece daha çok dini yapılarda bu kullanım tercih edilmiştir. Roma’daki Pantheon Tapınağı buna en eski örneklerden biridir. Aydınlatma işlevinden çok, kutsal bir mana kazanan ışığın tapınak yapısına kattığı anlam ve insanlarda hissettirdikleri öne çıkmaktadır. Bu etkiyi gerçekleştiren, ışığın yukarıda da bahsedilen modelleme etkisiyle yapının detaylarını göstermesi, kontrastlar oluşturarak bazı detayları gizlemesi ve yine değişkenliği ile iç mekanda yaşayan, baskın bir karakter olarak yer almasıdır. Pantheon örneğinde olduğu gibi günümüze dek birçok dini yapıda doğal ışık yine benzer anlamlar yüklenerek mimariye katkıda bulunmuştur. Işık Kilisesi (Church of Light, Tadao Ando) veya Doğramacızade Ali Sami Paşa Camii (Erkut Şahinbaş) gibi güncel örneklerde de bu durumu gözlemleyebilmekteyiz.
Doğal ışığın binalardaki aydınlatma rolünün yanındaki bu estetik ve simgesel rollerinin de tasarlanması artık günümüzde çeşitli modelleme ve aydınlatma programları ile daha da kolaylaşmıştır. Tasarlanacak yapının dünya üzerinde bulunduğu nokta, tarih, saat, gökyüzü modeli gibi girdilerle birlikte doğal ışığın bina üzerindeki etkisini görmek, görsel ve sayısal analizler, denemeler yapmak, sonuçları önceden görebilmeyi sağlamaktadır. Norman Foster’ın da belirttiği gibi “binaları günışığı ile dolu tasarlamak varken, neden yapma aydınlatmaya bu kadar sıkı sıkıya bağlanıyoruz?”*
Binalarda doğal ışık 57
Dergide s. 56.