Fotogramlar

Metin: Prof. Annette Leyener

Fotogram, objelerin ışığa duyarlı malzeme kullanarak ve obje grubunu ışığa maruz bırakarak negatif gölgeler yaratma prensibine dayanır. Fotogramlar modern fotoğrafın başlangıcıdır. İlk fotoğraflar, fotojenik çizimler olarak biliniyordu. Artık ışık gece ve gündüz mevcut. Dolayısıyla buradaki gerçek sanat gölgenin dahil edilmesi ve şekillendirilmesinde yatıyor. Gerçek anlamda gölge tasarımı.

Tamamen sizin ne yapmak istediğinizi keşfetmeniz ile ilgili. Hangi teknik şartların olduğuna karar vermeli, pozun nasıl olması gerektiğini anlamalı ve yaratmak istediğiniz görüntüyü kendi vizyonunuza nasıl dahil edeceğinizi hesaplamalısınız. Burada gerekli olan, duyguları okşayıcı deneyim, idrak, öngörülü planlama ve belli bir fikre bağlı kalma ve hedefinizden şaşmama sabrı. Bu da yapısal bir biçimde araştırma ve denemeler kontrol edilebilen temel unsurlara kaptırabilmelisiniz ve bunlara hayranlık duyabilmelisiniz. Bunların arasındaki ilişkiyi ve zaman aralığını, parlaklık ve karanlık seviyelerini ve bunların çok farklı kalitelerini görebilmelisiniz.

Işığın olduğu yerde karanlık da vardır. Birini diğeri olmaksızın hayal etmek mümkün değildir. Işık var ise yolumuzu bulabiliriz, süren şeye dahil olabiliriz, planlayabilir ve proaktif olabiliriz. Karanlık olduğunda yön tayinimiz zorlanır ve uzun süreli aktif olmayız. Dolayısıyla, özel ve iş hayatımızda yaptığımız tüm işlemler, ritüeller ve gelenekler , geleneksel uyarıcıları çok dikkate almıyor. Ancak evrensel ilişkilerde çatışmalar bizi etkiliyor, çünkü bunlar kendimizi bulduğumuz durumlar.

Fotogramlar oluşturma sürecine bakıldığında, bunları yapacak olan kişinin bazı şeyleri sağlaması gerekir; belki merak ve hayal gücü ve kesinlikle keskin bir gözlemleme yeteneği. Kendinizi ışık tarafından yapma, bu süreç içinde yapılan “hatalardan” yeni sonuçlar çıkarma ve herzaman aradığınız fotogramı bulma yolculuğunuzda yeniden baştan başlayabilme anlamına gelir, ki bu işin en zor kısmıdır.

1830’lu yılların toplumu fotoğrafı keşfetmeye hazırdı. Çoğunlukla, çok daha çekici olarak gösterilen zamanın güzel sanatları, toplumun istediği görüntüyü işlerdi. İnsanlar, kendileri hakkında daha fazla şeyler bulmaya yöneldiğinin farkına varınca, vargüçleriyle kendi görüntülerini geliştirecek yepyeni bir tarzın yaratılmasına çalıştılar.

İnsanlar uzun süredir günışığının renkler üzerindeki etkisinin farkındaydı. Niecephore Niepce,

Talbot ve Daguerre birbirlerinden bağımsız olarak yeni bir fotoğraf işlemi üzerinde deneyler yaptılar. 1824 yılında Niepce, bitüm kaplı bir kalaylı kağıt üzerine ışığa dayanıklı bir görüntüyü oluşturmayı başardı. Bu işlemin görünür hale gelmesi sekiz saat sürdü ve görüntü, kendi çalışma odasının bir görüntüsüydü. O yıllarda yapılan ilk fotogramlarda açmakta olan bitkilerin değişik görüntüleri gösteriliyordu.

Fotoğrafın buluşu ve böylece gerçeğin görüntüsünü yaratma fırsatı, insanları, bir mağara adamının kendisini ilk defa suda görmesi kadar şaşırtıyordu. İnsan artık kendi görüntüsünü keşfetmişti.

Fotoğraf oluşturma süreci daha da geliştirildi ve kısa bir süre içinde hareketli objelerin de görüntüleri yakalanmaya başladı. Portre resimlerinin yerini portre fotoğrafları aldı. Naclar, E.S. Curtis, Henri- Cartier-Bresson, Otto Saner, Lotte Jacobi ve birçok diğer olağanüstü fotoğrafçı, zamanın toplumunu ve sosyal yapılarını gösteren portreler çekti.

Almanya’nın Wismar Üniversitesinde İç Mimari ve Mücevher Tasarımı öğrencileri için 2006/2007 kış ve yaz dönemi süresince düzenlenen “Kamerasız Fotoğraf” üzerine deneysel çalışma grubunun sonuçları. Wismar’daki deneysel tasarım kursları sayesinde öğrenciler kendi konseptlerini test etme ve yeni yaklaşımlar bulma olanağını elde ediyor. Üniversite, kamera kullanmaksızın siyah beyaz ve renkli fotoğraf çekme ve büyük formatlı renkli ve siyah beyaz fotogramların oluşturulması için gerekli ortamı ve teknolojiyi sunuyor.

Genelde fotoğrafa ilgi çok yoğundu ve insanlar fotogramlar yapmayı bıraktılar. Ancak 1920’li yıllarda Man Ray, Laszlo Mohly Nagy, Christian Schad ve Raoul Haussman gibi sanatçılar bu sanatsal süreci yeniden keşfettiler. İkinci Dünya Savaşından sonra bir dizi sanat tekniği tekrar ilgi kazandı ve yeni keşfedilen zaman ruhunu işlediler ve kendilerini yepyeni koşullar içinde buldular. Bu tekniklerden biri fotogramların oluşturulmasıydı.

Fotogram nedir?

İlk bakışta, fotogramın sanki tesadüfen bulunduğu izlenimi uyanıyor. Karanlık bir odaya giriyorsunuz, ışığa hassas bir kağıt alıyorsunuz, şeffaf veya delikli bazı uygun objeler seçiyorsunuz, ki bunlar genelde basit cisimler oluyor ve kontrol edebildiğiniz bir ışık kaynağı kullanıyorsunuz.

Objeler ve malzeme kağıdın yüzeyine yerleşecek şekilde oturtuluyor. Bunları üstüste koyabilir, ileri geri çekebilir veya gruptan çıkartabilir veya gruba ekleyebilirsiniz. Sonra bir el feneri veya bir cep telefonunun ışığını bir büyüteç aracılığı ile doğrudan ve belli bir süre için bu gruba yöneltiyorsunuz. Objeler, bir kontür şeklinde gölge bırakıyor, anlaşılır bir biçim veya şekil oluşturuyor. Ortaya bir silüet çıkıyor.

Sonra fotoğraf kağıdı geliştirildi. Bu işlem karbon bileşenlerinin, kağıt üzerinde (gümüş klorid / bromid / iodid) ışığa hassas maddeler ile kombinasyonunu içeriyor. Fotoğraf kağıdı, cisimlerin ışık ile görünebilir hale gelmesini sağlıyor. Sonra, rengin solmaması için görüntünün hemen fikse edilmesi gerekiyor. Burada görüntünün oluşmasını sağlamak için üç ayrı kimya banyosu uygulanıyor: görüntüyü oluşturma banyosu, kimyasal gelişim işlemini durdurma banyosu ve fiksaj banyosu. Durdurma banyosu, işlem sürecini sonlandırmayı amaçlıyor. Banyonun içinde sodyum tiyosülfat veya benzer kimyasallar yer alıyor ve görselin ışığa hassaslığını alıyor. Durulama sürecinde tüm kimyasal maddeler yok ediliyor.

Işık ve gölgenin bu şekilde yakalanması sayesinde varolmayan objeler ortaya çıkıyor. Optik yasalarına göre, ışık ve gölgenin izleri çeşitli tahrifatlara açık. Olağan olan, olağanüstüne dönüşüyor. Gerçek ve fiksiyon birbirine karışıyor ve netliğini kaybediyor. İzleyici şaşkınlaşıyor ve tanıdık biçimler arıyor. Neden ve etki, artık birbiri ile ilişki içinde değil ve fotoğraftan çok farklı, çünkü fotoğraf sadece herhangi bir yerde olan herhangi bir şeyi gösteriyor. Siyah ve beyaz fotogramlar, ışığı çok değişik kalitelerde ortaya çıkarıyor: İçine geçen yumuşak ışık, keskin silüetler, sert ışık, herşeyi sarmalayan ışık, akışkan ışık veya sönmek üzere olan ışık.

Renkli fotogramlar, sanatçıdan veya onları yapanlardan çok daha fazla çaba istiyor. Işık, aslında su gibi kontrol etmesi zor bir element değil mi? Önce odayı tamamen karanlık yapmak ve sonra ışığı azar azar içeri almak, mümkün olmayan ve hatta şaka gibi geliyor. Işık, tayfın içindeki tüm renklerden oluşuyor. Yoğun yağmur sonrasında bir gökkuşağı şeklinde gördüğümüz renkler. Tayf içinde bulunan tüm ana renkler karıştırıldığında birlikte saf, renksiz ışığı oluşturuyor. Laboratuvar ortamında, renk tayfındaki belli renklerin fotoğraf kağıdı ile biraraya gelmemesi için deneyler yapıldı. Şeffaf renk filtrelerinin yardımı ile tayfın belli kısımları veya mavi, kırmızı, sarı veya renkli ışık üretmek için diğer etkenler baskılandı.

Karanlığı nasıl algıladığımız konusuna gelince, karanlık görme duyumuzu devreden çıkartır.

Bunu gizemli bir durum olarak yorumlarız. O bilinmeyen karanlığı, ağırlıksız ortamı, karanlık ve sürekli olarak duyumladığımız sonsuz gibi görüneni sadece duyma ve dokunma duyularımızı kullanarak anlayabiliriz. İşte aynı duygulara yıldızlarla dolu bir gökyüzüne baktığımızda sahip oluruz. Bunun ne olduğunun cevabını vermek için, kendimize gördüğümüzün nereden geldiğini de sormamız gerekir. Herşeyi algılıyor muyuz? Gördüğümüz nedir? Işık mı, gölge mi? Obje mi yoksa bir düş mü? Görülene ışığın katkısı ne? Ay ışığı veya zararsız bir akkor ampul nedir? Bu belli bir günde mi oluşuyor veya gecenin belli bir saatinde mi? Tanımlanamayan anonim bir kaynak mı veya tesadüfen oluşan bir şey mi? Ve, neden bir görüntü oluşuyor?

Fotoğraf herşeyi açık ve net olarak ve muhtemelen üzerine odaklanarak gösteriyor. Siyah beyaz fotoğraflar dahi objeleri hakkında belli bir gerçeği ve gerçeklik duygusunu aktarıyor. Fotogram ise, gizemli içeriğini çözebilmemiz için bize birkaç işaret sunuyor. Bir fotogram içinde portre edilen objeler kendi kendinin kanıtı, ancak bunlar, bizim dünyamıza paralel olan bir dünyadanmış gibi görünüyor. Herhangi bir fotogram görüntüsüne odaklanmak bizi cisimleri algılama konusundaki standart yaklaşımımızdan çok küçük bir an için uzaklaştırıyor ve çoğu zaman, fondaki yalınlığı ve günlük yaşantmızda hayal gücümüze ne kadar yakın olduğumuzun farkına vardığımızda, gülümsememize neden oluyor. Bu; varsayım, tanıma, kayıp, rüya ve hafıza gibi unsurları dengelediğimiz anlaşılır sınır çizgisi durumunu anladığımızda ortaya çıkıyor. Bir dakika için, alışık olduğumuz görme geleneklerimizden kurtuluyor ve kendimizi ışık ve gölge dünyasında kaybediyoruz.

Dergide s. 46.