Normların ötesinde

Metin: Katrin Strübe

Fotoğraf: Lichtdesign Ingenieurgesellschaft mbH, Köln/Almanya

60’lı yıllarda aydınlatma planlaması, büyük ölçüde aydınlatma tesisatının hesaplaması ile sınırlı kaldığından aydınlatma tasarımcıları, ışık mühendisleri olarak anılırdı. Üç Alman bu trende karşı çıktı. Bunlardan biri günışığını ve ışığın yönlendirilmesini aynalar ile çalışarak değiştiriyor, diğeri yeni lamba sistemlerinin keşfi üzerinde çalışıyor ve bunları projelere ustaca uyguluyor iken üçüncüsü, Hans Theodor von Malotki adlı kişi, aydınlatma tasarımını bugünkü tanımına uygun olarak uyguluyordu.

Hans Theodor von Malotki 45

Bugün modern aydınlatma tasarımı konusunda sahip olunan birçok bilgi 1960’ların başında, Hans Theodor von Malotki çalışmalarına başladığında herkesin bilincine henüz ulaşmamıştı. Bugün giderek daha fazla üniversite ve yüksekokul programlarına alınan aydınlatma tasarımı eğitimi, aydınlatma tasarım ofisleri yoktu. Günümüzde modern medya ve aydınlatma tasarımı dernekleri tarafından sağlanan dünya çapında bilgi akışı hele hiç yoktu. Bugün dahi resmi tanıma için uğraş veren aydınlatma tasarımı mesleği Avrupa’da henüz doğmamıştı. Amerika’da ise aydınlatma planlamacıları tiyatro aydınlatması alanından biliniyordu. Aydınlatma planlaması, binaların planlama aşamasında dahil edildiğinden, bu çalışma genellikle mimar veya elektronik mühendisleri tarafından yürütülürdü. Ancak bu kişiler bu alanda yeterli bilgiye sahip olmamışlardı. Hans Theodor von Malotki bu dalda çalışmalar yürüten ilklerden biriydi.

Malotki için aydınlatma planlaması, öncelikli ve sadece norm ve kurallara dayanmıyor, aksine insanlar için yaratılan bir mimarinin ayrılmaz parçası. Köln şehrindeki “Lichtdesign” adlı ofisindeki tüm çalışanlar aynı anlamda çalışıyor. O herzaman, ideolojileri takip edilen hiyerarşik bir lider oldu. Etrafındaki tüm tedarikçiler ve çalışanlar artık saygın planlama ofisleri kurdular.

Malotki, aydınlatma tasarımı eğitimi almadı ancak iyi aydınlatmanın nasıl olması konusunda doğru algılara ve duygulara sahipti.

Aydınlatılacak mekanın mimarisi ve yapısına dikkat etmeyen statik kurallardan ve mekanı kullanma ve insani ihtiyaçlara dikkat etmeyen unsurlardan herzaman uzak durdu. Mekanların tamamen teknik açıdan değerlendirilerek aydınlatılmasına karşı, mekan konseptini dikkate aldı. Işığı, mimariye hizmet eden bir araç olarak kullandı ve tasarım, insani ihtiyaçlar, teknik ve inovasyon gibi tüm bileşenleri ile durumun tamamını değerlendirdi. Malotki, lambaların amacına uygun elementler olarak kullanılması yerine temelde ışık durumlarının yaratılması ve buna uygun lambaların kullanılması, tasarlanması veya değiştirilmesini sağladı. Endirekt ışık kullanan ilk Avrupalı olarak çok çalıştı ve sadece ışığın etkisini göstermek için ışık kaynaklarını sakladı. Downlightları kişisel estetik duygusuna aykırı oldukları için kullanmamayı tercih etti.

Hans Theodor von Maltoki, projeye katılanlara kendi düşüncelerini aktarma konusunda ikna edici bir kişiliği, güce ve karizmaya sahip. Mekana girdiği anda burayı doldurur bir kapasiteye sahip. Mizacına saygı duyuldu ancak bir o kadar da korkuldu.

Işık planlaması konusunda temel olarak Amerikalı ışık planlamacısı Richard Kelly gibi çalıştı. Kelly daha 50’li yılların başında aydınlatmanın üç işlevini şöyle formüle etmişti: “Görmek için ışık” (ambient luminescence), “Bakmak için ışık” (focal glow) ve “Seyretmek için ışık” (play of brilliance). “Görmek için ışık” yön bulma ve mekân ve objelerin algılanmasını sağlayan genel temel aydınlatma anlamına geliyor. “Bakmak için ışık” objeleri temel aydınlatma ortamından öne çıkartıyor ve mekanın yapısının algılanmasını sağlıyor. Sahneleştirilen ışık kaynakları, örneğin ışık heykelleri veya avizeler “Seyretmek için ışık” ortamını oluşturuyor. Von Malotki’de bu fikirlerden faydalandı, çünkü aydınlatma normlarının temelde sadece bir oryantasyon boyutunu temsil edebileceğini tespit etmişti. Geniş alanı aydınlatan tek düze bir ışıklandırma, üretkenliğe aykırı etki yaratıyordu. İnsan, mimari ve mekan fonksiyonları arasındaki ilişkinin uyumlu olması gerekiyor. Işık ve mimari tek kaynaktan çıkmış gibi görünmeli.

Von Malotki’ye göre en uygun aydınlatma ortamlarında bilinçli olarak karanlık bölgelerin de yaratılması gerekiyor. Böylece mekanın bölümlere ayrıldığı hissi uyandırılıyor ve ışık duygusu düzenleniyor. Güçlü aydınlatılmış bölgeler etrafında karanlık tutulmuş alanlar olduğu sürece çok daha aydınlık görünür. Von Malotki, aydınlatma normlarında öngörüldüğü gibi mekanın tamamen aydınlatılması halinde, bunun gerekli olmadığını savunuyordu. Von Malotki’ye göre çalışılan ortama doğru yapılan ışık vurgusu da nitelikli aydınlatma şartlarını yerine getiriyor ile tamamlandı. Mühendislerin temel bilgileri sadece ışığın bilinen etkilerini dikkate almaya yararken, artık bilinmeyenler de değerlendiriliyor.

Soldaki fotoğraf: Oyun masası, Rulet salonu, Neues Kurhaus Aachen, Mimar Deilmann Üstteki sol kare: Roma-Germen Müzesi, Puplitius’un Dionisos mozaikleri ile bezenmiş mezarı, Mimarlar Röcke&Renner.

Üst sağ: Sanat Müzesi, Dışardan bakış, Bonn, Mimar A.Schultes ve ayrıca mekanın bölünmesini sağlıyordu. Von Malotki, karanlığı bir kalite işareti olarak değerlendirdi. Daha fazla ışık miktarı, otomatik olarak kaliteli bir aydınlatma anlamına gelmiyordu.

Yapı malzemesi olarak cam ile çalışan ve binaların tasarlanmasında günışığı ve suni ışığın entegrasyonu konusunda çalışmaları olan Berlin’li filozof ve şair Paul Scheerbart’ın “Cam Mimarisi” (1914) başlıklı yazısından ilham alarak Von Malotki, çok daha etkili ışık ortamları yaratmak için planlamalarına günışığı ve suni ışık kombinasyonlarını dahil etti. Mönchengladbach (Almanya) kentindeki Abtei Şehir Müzesi’nin (1982) tasarımı bu çalışmalarının bir örneği. Müzenin tepedeki konumu ve Abteiberg alanına konumlandırılması sayesinde, galeriler herzaman doğal ışık alır durumda. Binanın güney cephesine doğru camdan oluşturulmuş büyük alanlar bulunuyor. Bu alanda suni ışık büyük miktarda günışığı ile karışıyor ve çok yüzeyli bir aydınlatma tasarımına yer bırakıyor. Son yıllarda, müze ve galerilerin tamamen veya kısmen günışığı ile aydınlatılması giderek daha tercih ediliyor. Maliyetli reflektör ve ayna sistemleri ile kısmen hassas olan sanat eserlerine zarar vermeden günışığı çözümleri yaratılabiliyor.

Hans Theodor von Malotki ve kendi döneminin meslektaşları Christian Bartenbach ve Johannes Dinnebier’in plan ve ikna edici çalışmaları aydınlatma tasarımcılarının ilk neslini etkiledi. Günümüzde özel olarak normları oluşturulan “Bakmak için ışık”, içinde estetik ve insani öznel duyguları barındıran “Duygular için ışık”

Bugün bu çalışmalar, normların yeniden oluşturulmasına yönelik taleplerle devam ediyor. Bu sayede zorlu, bazen çelikili şartlara çözümler yaratılabiliyor ve aydınlatma tasarımında çok daha fazla yaratıcılık sağlanabiliyor.

Klaus-Jürgen Maack, Erco Leuchten GmbH eski Genel Müdürü Hans Theodor von Malotki’ye ilk defa 1967 yılında Hannover Fuarı’nda rastladım. O tarihte

47 Finlandiyalı Ornu firmasının standında, kendi dağıtım firması Interlümen için Concord Lighting firmasının bazı ürünlerini sergiliyordu. Aslında sosis satan standı arıyordum ve sonra Hans T. Von Malotki ile sohbete başladım. Çünkü ürünleri ilgimi çekmişti. Bu konuşma üç saat sürdü. Sosisi yiyemedim ancak o tarihlerde yeni olan aydınlatma planlamacılığı mesleğinin henüz ortaya çıkmasında yaşanan problemlere çok farklı aydınlatıcı bir bakış açısı kazandım. Hans von Malotki çok karizmatik, zeki, parlak fikirli, eğitimli, sert, büyüleyiciydi ve güçlü bir iradeye sahipti. Işık fenomeninin kutsanmış bir satıcısıydı. Müşterilerinin neredeyse tamamı çok saygın ve elit mimarlardan oluşuyordu. İkna gücü ile ışık konusunda onları büyülüyordu.

70’li yıllarda yaptığı ışık planlamaları hassas, mekan ile ilişkili ve çok zevkliydi. Ustaca “Bakmak, Görmek ve Seyretmek için Işık” unsurlarını kombine ediyordu. 70’li ve 80’li yılların aydınlatma planlamacısıydı ve genç aydınlatma planlamacılarından oluşan bir nesle damgasını vurdu.

Benim onunla, onun benimle ilişkisi karşılıklı saygıya dayalıydı. Benim görevim gelişmekte olan aydınlatma planlaması pazarı için ışık araçları geliştirmekti. Onun görevi ise beni sürekli eleştirel olarak sorgulamaktı. Çok kavga ederdik, sesimiz yükselir ve çok eğlenirdik. Birbirimizin lafını kesmekten hoşlanırdık. Onun çizim bloğu en sevdiği sigara markası olan Benson&Hedges sigara kutularıylı. İkimizde çok sigara içerdik. O daha sonra sigaradan dolayı hastalandı ve bu hastalık onu ölüme götürdü. Geride çok büyük bir boşluk bıraktı.

Hâla daha onu rüyalarımda görüyorum. Rüyalarımda onunla bugünün problemlerini tartışmaya devam ediyorum. Aslında bugünün teknik parametreleri o günlerde bilinmiyordu.

1967 yılında Hannover’de tartışmasını yaptığımız şey ve onun takip eden yıllarda yaptığı uygulamalar sonradan lamba sektörüne damgasını vurdu. Hans von Malotki, çalışmaları büyük etki yaratan büyük kişiliklerden biriydi.

Prof. Dr. Heinrich Kramer, Lichtdesign Ingenieurgesellschaft mbH Genel Müdürü

Hans-Theo von Malotki’yi haklı olarak mimari aydınlatmasının öncülerinden biri olarak tanımlayabiliriz. Işık tekniğinin kısıtlı bakış açısına her zaman şüpheyle bakmıştır. Onun için ışık, her zaman mimari ve iç mekân tasarımının ayrılmaz bir parçası oldu. Bu anlamda, zaman zaman mimarinin, von Malotki’nin ürettiği ışık çözümlerine göre uyarlanması gerekti. Bu tasarımlarda çoğu zaman tavan ve iç mekan konseptleri yer aldı. Herzaman mimarları ve yapı sahiplerini entegre bir konsept konusunda ikna edebiliyordu. Hiçbir zaman kendi düşüncelerine aykırı konseptleri temsil etmedi. İşletme ve ışık pazarı alanında sahip olduğu bilgi sayesinde az zaman içinde de bir proje için özel çözümler uygulayabiliyordu. Çözümün doğru olduğuna inandığında, ikna gücü muhteşem olurdu. Projenin başka birine devredilmesi sözkonusu olması halinde dahi, eğer sonucun kendi planlarına uygun olmayacağını yapı ortamında tespit etmesi durumunda, aydınlatma tasarımını tamamen düzeltebilirdi.

Birçok firmaya yeni tasarım ve pazarlama stratejilerini oluşturmada yardımcı oldu. Bürosunun geliştirdiği fikirler doğrultusunda üretilen ürünler halen birçok lamba üreticisinin kataloglarında yer alıyor.

“Kelimeler”i çok iyi kullanabilmesine rağmen, teorinin adamı değildi. Onun için ışık ve tasarımın duygusal etkisi vardı. Bunlar atmosfer ve ortam yaratıyordu. O, ışığın bu özelliğini “yaşanabilir” kelimesi ile aktarırdı.

Hans Theodor von Malotki 14.06.1931 - 06.02.1990

Hans Theodor von Malotki mesleki kariyerine Ruhr bölgesindeki enerji santralında görevli elektronik mühendisi olarak başladı. Köln’lü bir lamba üreticisinde proje mühendisi olarak çalışmaya devam etmesinden sonra, İskandinav lamba sanayisinde birçok kişi ile tanıştı. Sonra Köln’de kendi lamba şirketini kurdu. Şirket özellikle mimari aydınlatma konusunda geliştirme çalışmaları yürüttü. 70’li yılların başına kadar şirketin genel müdürü olarak çalıştı. Bu süre içinde Mies van der Rohe, Hans Charoun, Egon Eiermann ve Hanss Hollein gibi ünlü mimarlar ile birçok ışık projesi üretti.

1970’li yılların ortalarında von Malotki, ışık kariyerine başladığı şirketin genel müdürü oldu. Şirket, zaman içinde tanınmış bir ışık holdingi tarafından satın alınmıştı. Von Malotki şirketi kısa bir süre içinde tamamen teknik bir lamba üreticisi olmaktan, mimari aydınlatma konusunda da saygın bir yere sahip bir firma haline getirdi. 1979 yılında Lichtdesign adlı aydınlatma planlaması bürosunu kurdu ve şirketini ölümüne kadar kendisi yönetti.

Hans Theodor von Malotki IŞIK SANATI

Dergide s. 44.