Şifreleme ve şifre çözme

Metin: Inge Friebe

Brigitte Kowanz sanat ve bilim arasındaki geçişlerle çalışıyor.

Avusturya’nın başkentinde bulunan Belvedere Sarayı, barok yapı sanatının en güzel parçalarından biri. Sarayın Mermer Salonu ise, yüksek aynaları, tavanda freskleri ve parlayan avizeleri ile görkemli bir mekan. Viyanalı sanatçı Brigitte Kowanz bu salona el attı ve uyguladığı ışık sanatı ile Barok tarzı mimariye en aydınlatıcı biçimde cevap verdi. Kowanz, “Gesamtkunstwerk” Malersaal eserinde, Kowanz kendi çalışmalarının sorularını ve konularını görüyor. Burada da “gerçek mekanlar, mekanda kaymalar ve sanal mekanlar” işleniyor.

Daha 80’li yılların başında Brigitte Kowanz için ışık en önemli ifade araçlarından biriydi. Yaptığı çalışmalar açısından ışığın hangi öneme sahip olduğu sorumuza sanatçı kapsamlı bir tanımlama getiriyor: “Benim için ışık malzeme ve araç, heryerde olan bir enerji. Işık aslında bir bilgi ve aynı zamanda bilgi taşıyor. Görünen herşeyin temeli, bir aydınlatma aracı ve aynı zamanda konsept oluşturma aracı”.

Sanatçının çalışmaları da konseptlere dayanıyor. Olay her zaman şifreleme ve şifre çözme üzerine. Yazının düşünebilir her şekli, mors işaretleri, harf ve rakamların bölünmesi, felsefe, matematik, fizik, optik. Sanatçının ilham kaynağı, kültürel içerik ve bilimsel fenomenlerin tüm alanları. 1997 yılından beri Viyana Üniversitesinde uygulamalı sanatlar dalında profesörlük yapan Brigitte Kowanz gibi çok az sanatçı, farklı disiplinlere ait bilim insanları ve uygulamacılar, filologlar, fizikçiler, nörologlar ve matematikçiler ile iletişim kurmaya çalışıyor.

Kowanz çok emin: “Düşünme biçimleri karıştırıldığında, biçimsel olarak uygulanabilen pozisyonlar ortaya çıkıyor. Bu şekilde bakıldığında, herşey, bir tür aktarım ve iletişim sonucu oluşuyor”

Belvedere Sarayında gerçekleştirdiği “Intervention” başlıklı çalışmasında sanatçı Barok tarzı mimari üzerine odaklandı.

Sol üst: Ad Infinitum. “Intervention” başlıklı çalışmasının bir kısmı. Üst Belvedere, Mermer salonu, Viyana. Fotoğraf: Wolfgang Woessner Sağ üst: Işık hızı San/11,5M, 1997/98 Göktaşı, RWE AG Essen Alttaki fotoğraf: Işık gördüğümüzdür, 2003/2004, Peter Merian Haus, Basel söylediğine atıfta bulunuyor: “Barok tarzının en büyük özelliği, sonsuza giden kıvrımlar”. Kowanz bu temayı kendi tarzına göre, neonlar ile oluşturulmuş mors işaretleri, sonsuza doğru yansıtılan ışıklı yazılar ve sanatsal biçimlere sahip ışıklı tüplerle işliyor. Bu tür elemanlar sanatçının çalışmalarında sürekli ve özellikle, kamusal alanlarda yaptığı sanat projelerinde görülüyor.

“AD INFINTUM”, “DIE ENDLOSE FALTE” ve “INS UNEDNLICHE” başlıklı üç çalışması Fransız filozofu Gilles Deleuze’ün (1925-1995)

Brigitte Kowans bununla ilgili görüşlerini uygulamalı sanatlar çerçevesinde Viyana Üniversitesi tarafından kısa bir süre önce yayınlanan katalogda alfabenin yardımıyla “more L978T” ( =daha fazla) ışık anlamına gelecek şifre ile açıklıyor. Bir sanatçının büyük projelerde sanatsal otonomisini nasıl gösterebileceği sorusuna ise, sanat ve mimarinin birbirine en uygun biçimde entegre olabilmesi için mimarların işbirliği içinde olmasının en önemli ön koşul olduğunu söylüyor. Kowanz’a göre mimarların planlama öncesinde sanatçının eseri üzerine odaklanması ve bu planlamanın erken bir döneminde projeye dahil edilmesi gerekiyor.

Brigitte Kowanz, Basel kentinde mimar Hans Zwimpfer ile çalıştığı iki projedeki işbirliğinden överek bahsediyor. “Çalışmamız, en ince ayrıntılarına kadar tasarladığımız Peter Merian evinin büro mekanlarının tasarımı ile başladı. O tarihlerde bir yarışmaya davet edilmiştik. Bu proje kapsamında, Donald Judd tarafından belirlenen bir temel konsept çerçevesinde binanın iç duvarlarının bir kısmının çalışılması bana verilmişti. Bu alanlara büyük harflerde ışıklı “Light is what we see” yazısını uyguladım. Örneğin Pipilotti Rist gibi sanatçıların katkıları, günümüz mimarisi ve sanatın kararlı bir biçimde birbirine bağlı olduğunu kanıtlıyor.”

“Light is what we see” cümlesi kendi kendine referans veren bir başlık. Modern dizelere atıf yapan „Licht bleibt nie bei sich/kennt keinen Ort/ ständig in Veränderung/mit seiner Umgebung“ (ışık hiç bir zaman kendi ile kalmaz/yer tanımaz/sürekli değişir/ çevresiyle” satırı da bir tarz aracı.

Brigitte Kowanz, bir tünelin mekan uygulamasını bu şekilde adlandırdı. Tünel, Köln’de bulunan Alman Sağlık sigortası kurumu (DKV) ve yanındaki yeni bina arasındaki bağlantıyı oluşturuyor. Bu tünel uygulamasında

Kowanz, geometrik neon işaretlerini, sonsuza doğru devam eder biçimde, yansıma yapan yüzeyler, alüminyum, parlatıcılar ve aynalar ile çalıştı.

Bu uygulamadaki hedefinin “Malzeme ve ışık ile bunların ortaya çıkışının karşılıklı oyununu” sergilemek olduğunu belirtiyor. Tünel, hızla geçilecek basit bir geçiş olmamalıydı. Ona çok güçlü bir görüntü kazandırılmalıydı, “tamamen suni bir transfer alanına” dönüşmeli ve tüm kullanıcılar için en önemli bağlantı noktası haline gelmeliydi.

Viyana’nın Baden Garının önündeki meydanda da yine somut mekan ile ilişki kuran bir ışık objesi bulunuyor. Orada uygulanan ışıklı satır, sanatçının el yazısıyla uygulanmış, daha önce aynı adla gerçekleştirdiği büyük bir çalışmanın parçası ve “another time another place” (başka bir zaman başka bir yer) başlığını taşıyor ve mekan ve zaman ile ilgili düşünceler şifreler ve cümlelere yerleştiriliyor.

Gar alanında Kowanz, kullandığı metin ile trenle seyahat edenlerin deneyimlediği, mekan ve zaman kaymalarını konu alıyor: Bir yere doğru hareket etmek, varmak ve orada kalmak. Ancak yazıda kullanılan her iki eleman kaydırılmış ve suni bir etki bırakıyor. Gara doğru yaklaşanlar önce algılanması güç bir yazı görüyor, çünkü “another place” kelimeleri tersten yazılmış. Burada da yine şifre çözümü gerekiyor, daha dikkatli ve anlayabilecek şekilde bakmak gerekiyor. Çünkü Brigitte Kowanz basit optik efektler yaratmak istemiyor. Algıları artırma ve hassaslaştırma sanat için koyduğu en önemli hedef.

Çalışmalarında, mekanların belli özelliklerine uygun işaretler koyuyor.

Örneğin Münster kentindeki Max- Planck Enstitüsünün yeni binası için çalışmasında kuruluşun araştırma alanındaki faaliyetlerine atıf yaparak “in vivo in vitro” başlığını kullanıyor. Gen araştırmaları dalında hizmet vermek üzere inşa edilen yeni bina için sanatın görevi, bu mekana göze hitap eden bir uygulama ile ifade gücü katmaktı. Brigitte Kowanz’ın burası için geliştirdiği fikirden, görmeye değer bir ışık heykeli ortaya çıktı. 33 adet neon sistemi, 65 metre boyunca DNS-zincirine benzer şekilde mekanın içinde kıvrılarak ilerliyor. Yapı, çelik halatlara bağlı ve üç kat yukarı doğru yükseliyor.

Sanatçı, bambaşka ve çok daha sert bir biçim dilini, “Kommunalkredit Wien” binasının yanındaki binaların içindeki mevcut uyumu dışarı doğru da yansıtmak için kullanıyor. Dört metre öne doğru yerleştirilmiş geometrik biçimli, LED’ler uygulanmış çelik konstrüksiyonlar ataşları anımsatıyor. Gün içinde neredeyse dikkat çekmeyen bu konstrüksiyonlar, gece çekicilik kazanıyor ve dinamik etki bırakıyor. LED ışığı ile bina cephesinin çevresinin nasıl bir oyuncul biçimde çizildiğini ve ondokuz farklı şekilde değiştiğini gösteriyor. Binayı kavramış olan bu ışıklar her iki yapıya yepyeni bir kimlik kazandırıyor.

Mekan ve içindekiler ile bu oyun “Kommunalkredit Wien” projesinde çok etkili bir biçimde gerçekleştiriliyor. Makalenin başında tarif edilen Belvedere Sarayındaki “Intervention” uygulamasında olduğu gibi, Brigitte Kowanz burada da ilişkilendirmeleri ve önemi görselleştirmiş. Kendi memleketindeki bu görevi de mimari ile uğraşmak adına kabul etmiş.

Farklı mimarilere göre yarattığı kesin çizgilere sahip çalışmaları, sanatçının, ışığın araç olarak sunduğu geniş ifade olanaklarını ortaya koyuyor.

Dergide s. 72.