Kompakt flüoresanların avantajı ve dezavantajı

Metin: Gad Giladi

Dünya çapında akkor ampulün ortadan kaldırılması ve evrensel olarak akkor ampulün yerine daha verimli olan kompakt flüoresanların (CFL) yerini alması yönündeki girişimler PLDA’yı, zamanımız ve kaynaklarımız elverdiği ölçüde mümkün olan her zaman, her yerde ve her şekilde buna karşı tepki göstermeye zorlamıştır.

Bu, hiçbir şekilde düşünülmemiş olan planın baş oyuncusu ve tetikleyicisi olan Greenpeace ile yıllık olarak düzenlenen bir tartışma ortamında ve özellikle iç mimari konuları üzerine odaklanan ancak etkinlik süresinde iç mekan aydınlatmasına da bir miktar zaman ayrılan 100% Design adlı etkinlikte yapılabildi. Kısa tartışma, yaklaşık bir saatten fazla sürdü ve başta 15 olan dinleyici sayısı ilerleyen dakikalarda kısmen 50 kişiye ulaştı. Ancak bu insanların çoğu aslında asıl sergi salonunun tam ortasında gerçekleştirilen tartışma alanının etrafında duranlardan oluştu.

Tartışmanın başkanlığını, “Ban the bulb” hareketinin sözcüsü ve fuar için kompakt flüoresanlardan bir uygulama yapan Jason Bruges tasarımcılarının direktörü, Bayan Zena Bruges tarafından yürütüldü. Kevan Shaw ve mimaride aydınlatma tasarımcılarının temsilcisi olan benim dışında, Greenpeace’in bilimsel direktörü Dr. Doug Parr, derneğini temsil etti. Davet edilen diğer temsilciler etkinliğe katılmadılar.

Tartışmanın açılışını yapan Dr. Parr Greenpeace’in inandığı formülü tekrarladı. Formüle göre, eğer tüm akkor ampullerin yerini kompakt flüoresanlar alırsa, atık gaz azaltma yönünde büyük bir katkı sağlayarak küresel ısınmaya karşı birşeyler yapmış olacağız. Bunun yanı sıra, bu tezi “destekleyen” bir dizi yayınlanmış ve incelenmiş

“istatistikler” ve rakamlar verildi. Kevan Shaw, bir elinde 60 Watt’lık akkor ampül diğer elinde ise 11 Watt’lık bir kompakt flüoresan (ki paketinin üzerindeki bilgilere göre bu flüoresan 60 Watt’lık bir akkor ampul kapasitesine eşit) tutarak, on dakikalık soru ve cevap turu için tercihini yaptı.

Tartışmaya katılanlardan bu iki lambanın farklılıklarına yönelik aşağıdaki hususları dikkate alarak görüşlerini bildirmelerini istedi:

1) Her lambanın üretiminde gereken toplam enerji miktarı. Maalesef üreticiler bunları yayınlamadıkları için ayrıntılı veriler mevcut değil. Ancak akkor ampule göre, elektro bileşenleri, fosfor kaplaması ve gaz hatları ile birlikte bir kompakt flüoresanın üretimi için çok daha fazla enerji gerektiğini görmek için dahi olmak gerekmiyor.

2) Işık verme kapasitesi - 60 Watt’lık akkor ampulün 700 Lümen’ine karşılık akkor ampule eşit olarak gösterilen 11 Watt’lık kompakt flüoresanın 620 Lümen kapasitesi var. Bu da %11,5 oranında daha az ışık anlamına geliyor. Bu nedenle kompakt flüoresan, akkor ampule göre sadece 2,1 kere daha efektif ve halka sürekli söylendiği gibi yedi veya sekiz kat daha fazla etkili değil. Bunun dışında akkor ampulün yanar yanmaz performansı %100 iken, kompakt flüoresanların ısınması ve rengini değiştirmesi için ve en üst performans seviyesine ulaşana kadar bir kaç dakika geçiyor.

3) Fonksiyonlarını tamamladıktan sonra çevre dostu olup olmadığı. Akkor ampul tamamen yeniden değerlendirilebiliyor ve tüm bileşenleri aktif değil. Ancak kompakt flüoresanda tekrar kullanılamaz ve çevreye ve sağlığa zarar verecek birçok madde var. Cıva, fosfor ve plastik gibi.

4) Bu lambaların gerçek enerji tüketimi: tüm kullanım süreci içinde 60 Watt’lık bir akkor ampulü 60 Watt enerji tüketir. Genelde dükkanlarda satılan (“eşdeğeri” olan akkor ampule göre sadece 10 ile 15 kat daha pahalı ki bu yüksek fiyatını açıklıyor) 11 Watt’lık bir kompakt flüoresan ise ucuz ve kötü geliştirilmiş, içine monte balastlar nedeniyle gerçekten tüm kullanım süreci içinde 25 Watt güç tüketiyor. Belirtilen Watt performansının iki katı kadar!

5) Nakliyatı süresince çevreye verdiği yük: Bugün pazarda satılan kompakt flüoresanların çoğu Çin’de üretiliyor. Dükkanlarda satılan ampuller ise halen AB’de üretiliyor. Elimizde net maliyet verileri olmamasına rağmen, Avrupa içinde nakledilebilecek akkor ampuller yerine kompakt flüoresanların Çin’de gemilere yüklenerek getirilmesi için daha fazla enerjiye ihtiyaç duyulduğu kesin.

6) Her bir lambanın ışık kaynağı olarak gerçek kullanım ömrüne ilişkin veriler: Akkor ampulden beklenen kullanım ömrü 1000 saat; kompakt flüoresanlarda ise 6.000 ile 8000 saat arasında bir kullanım ömrü biçiliyor. Bunlar laboratuvar test sonuçları olabilir ancak, aslında uygun bütçeli kompakt flüoresanların kullanım ömrü, tamamen fonksiyon dışı kalana kadar 2000 ile 2500 saat arasında değişiyor. Kullanımlarından kısa bir süre sonra kompakt flüoresanların tam kapasitelerine ulaşma süresi artıyor. Sonunda performansları kabul edilemez boyuta geliyor. Ürünün yaşı ile de performansı düşüyor (Lümen azalıyor), böylece lamba belirlenen kullanım ömründen çok daha önce kullanılamaz hale geliyor.

7) Işık kalitesi: Akkor ampul sürekli tayfları olan bir lamba. Bu da tüm görülebilir dalga uzunluklarında enerjiye sahip olduğu anlamına geliyor. En gelişmiş kompakt flüoresan dahi (ki bunlar daha da pahalı) böyle bir özelliğe sahip değil! Bazı durumlarda, renkler ve renk nüansları arasında karar vermek gerektiğinde (elektronik sektöründe, müzelerde, galerilerde, bazı tıbbi tesislerde vs.) bu durum kritik bir hal alıyor. Akkor ampul ışığında pigmentler harekette görülüyor. Kompakt flüoresanın ışığında ise, genelde fosfor kaplamaya bağlı olarak ölü, sönük veya gerdirilmiş bir görüntü veriyor. Akkor ampullere göre kompakt flüoresan ışığı, insan gözünün algılamayacağı yüksek frekanslarda olsa da titreşim yapıyor. Yine de, otistik çocuklar gibi bu titreşimi algılayanlar var.

Eğer akkor ampuller ortadan kaldırılırsa, bu çocukların sakin, görsel çevresi ellerinden alınmış olacak.

8) Akkor ampuller için geliştirilmiş lambaların “eşdeğer” kompakt flüoresanlar ile donatılma olanağı: Akkor ampulün biçimi, kompakt flüoresanın biçimi ile aynı değil; Akkor ampulü gizleyen lamba şemsiyesi kompakt flüoresanı gizleyemeyebilir; entegre edilmiş balast sistemlerinin elektroniği ısıya hassas ve aşırı ısınma, bozulma ve kıvılcım çıkarma riski nedeniyle yangın tehlikesi olmadan, ampullerin genelde yerleştirildiği kapalı yuvalarında kullanılamaz. Aynı nedenden dolayı da gömme lambalarda da kullanılamaz (bu tür sınırlamalar kompakt flüoresanların paketinde belirtilmelidir!).

9) Ampullerin standart lambalarda teknik sınırlamalar çerçevesinde kullanım olanağı: kompakt flüoresanlar standart dimmerler, foto hücreleri veya timer’ler ile kullanılamıyor. Bu tür kumandalar ampullere bağlandığında, önemli ve kalıcı bir enerji tasarrufu sağlıyorlar. Kompakt flüoresanları temin etme ve kurma maliyetleri ürkütücü etki bırakıyor. Bu durum ise her iki lambanın enerji tüketimindeki asıl farkı daha azaltıyor. Ortam ışığını artırma özellikli, yine enerji tasarrufu sağlayan ve lambaların kullanım ömrünü uzatan dimmerler, piyasada satılan balastı entegre edilmiş kompakt flüoreslanlar ile çalışmıyor.

Dinleyicilerin çoğunun cevabı yoktu ve cevap verenlerin çoğu ise yanlış cevaplar verdi. Genel olarak dinleyiciler bugüne kadar “yasaklamayı teşvik edenler” arasından kimsenin söylemediğini duydukları gerçeklere bir hayli şaşırdılar.

Ben ise yaptığım konuşmada, Aydınlatma Tasarımı toplumunun yasaklamaya karşı itirazının genel nedenlerini açıkladım: Uygulamada kompakt flüoresanın akkor ampule (tüketilen her enerji birimine göre çok daha fazla ışık veriyor) göre daha verimli olduğunu ve flüoresanın faydalı kullanım ömrü ampule göre daha uzun olduğunu itiraf etmeme rağmen, ampulün ortadan kalkmasını isteyenlerin kampanyalarında vermiş oldukları bilgilerin tamamen yanlış ve saptırıcı olduğunu ve halen yapılan, bağımsız ve tüm hesaplamaların, ampule göre kompakt flüoresanlarla çevreye çok daha fazla yük oluşturduğunu belirttim. Ve eğer bu hipotezin dahi yanlış olduğu söylense de, gerçek enerji tasarrufu rakamları, kampanyada yayınlananların yakınından dahi geçmiyor.

Bu kampanya lamba üreticileri tarafından başlatıldı ve aslında bir anda bu ticaretle uğraşan beylerin nasıl gezegenimizin kurtarıcıları haline geldiklerini garipsememiz gerekiyor. Bunun açıklaması çok net ortada: Akkor ampul üretimi artık karlı değil veya kompakt flüoresan üretimi ile kıyaslandığında karlı değil. Bunun dışında, kompakt flüoresanlar ve bunların teknik koşulları nedeniyle, üretimi kaçınılmaz hale gelen (tabii ki kampanya nedeniyle gizli tutulan) yönetim sistemleri ve aksesuarlarda gerçek bir altın madeni bulduklarını düşünüyorlar. Eğer bu gerekçelerini beyan etmiş olsalardı, bir hayli itiraz ile karşı karşıya kalacaklardı.

Kampanyayı destekleyen “yeşil” kuruluşlar, partiler, dernekler ve organizasyonları saf olarak nitelendirmek mümkün, çünkü yayınlanan veri ve istatistikleri olduğu gibi kabul ediyorlar. Bizler ise başarısız bir şekilde halen bunların arkasındaki durumları araştırmayı sürdürüyoruz.

Greenpeace açısından bakıldığında, Dr. Parr’a, Greenpeace’in aynı konuda 15 yıl önce garip bir biçimde bir araştırma daha yaptırdığını anlattım. Ancak araştırmanın sonuçları ortaya çıktığında ve Greenpeace’in konseptine pek uymadığında, ki Dr. Kalus Stanjek tarafından hazırlanan rapor “Enerji tasarrufu sağlayan ampuller enerji tüketiyor!” başlığını taşıyordu, organizasyon ilk hipotezinin üzerinden yeniden geçme niyetine bile girmedi. Bunun yerine kendi konseptlerini onaylayacak “doğru” araştırmacıları aramaya koyuldular. Böyle bir yaklaşım her tür bilimsel ve moral entegrasyonundan uzak. Daha önce bu şekilde davrandıklarını gördüğümden dolayı, bu sefer de başka davranacaklarını düşünmedim. Sadece bazı üreticiler bu çalışmayı organizasyon üzerinden almış olabilir ve Greenpeace’in konseptine uygun veriler sunmuş olabilir.

Dr. Parr’a daha ayrıntılı olarak geliştirilen istatistiklerin referanslarını iyice kontrol edip etmediklerini sorduğumda, AB’nin resmi organizasyonları tarafından yayınlanan rakamlardan endişe duymak için herhangi bir nedeni (bu konu ile ilgili lamba üreticilerinin tüm resmi ve gayri resmi komisyonlarda belli bir tanınırlıkları olmasına rağmen!) olmadığını ifade etti.

Siyasetçiler açısından bakıldığında, tanım itibariyle hangi soruları sormalarını dahi bilmediklerinden, siyasi olarak doğru birşey yapmamış oluyorlar (Greenpeace’in desteklediği bir enerji tasarruf tedbirine karşı herhangi bir siyasetçinin karşı duracağı düşünülebilir mi? Bu siyasi bir intihar olurdu!) ve kampanyanın desteklenmesinde daha aktif ve verimli olma savaşı veriyorlar.

Bu kampanyayı destekleyen

GÖRÜŞ Kompakt Flüoresanlar 69 başlıca dokümanlardan biri “Lights labour’s Lost” başlıklı bir kitap. Kanıtlanamayan istatistiklerin dışında, anlaşılmaz bilgiler sunan kitabın yayıncısı International Energy Agency, bu “durumu” desteklemeye davet etmenin yanı sıra, verdiği bilgiler içinde sürekli niteliği nicelik ile karıştırıyor ve daha az enerji tüketerek daha fazla ışık veren bir lambanın ışığının daha kaliteli olduğunu söylüyor!

Ben konuşmamda, aydınlatma tasarımcılarının, aslında çevre koruyucuları olduklarını ve küresel ısınma, gaz emisyonları ve enerji tasarrufu açısından üreticiler, siyasetçiler, yeşil organizasyonlar ve dernekler kadar huzursuz olduklarını duyurdum.

Ancak bu konuya tümden ve mantıksal yaklaştık. Her ışık kaynağında bulunan toplam enerji ve çevremize bırakılan tonlarca cıva miktarının facia boyutları ile ilgili tüm unsurlarını konuşmak istedik. Bir örnek: Eğer geliştirilen en yeni nesil kompakt flüoresanlarda beş miligramdan fazla civa yoksa, 300 nenogram civanın güvenli bir biçimde bir yerde saklanması için mevcut “emniyet standartlarına göre” bir kübikmetre toprak gerekiyor. Bu da şu anlama geliyor: kullanım ömrü biten bir adet kompakt flüoresanın güvenli bir biçimde saklanması için yaklaşık 16.666 kübik metre toprak veya 26 m x 26m x 26m boyutlarındaki bir kasa dolusu toprak gerekir! Bir başka örnek: 26.500 litre taze suyu kirletmek için sadece dört miligram cıva yeterli! Üstelik henüz flüoresanların çevresini kaplayan fosfor veya elektroniğinde kullanılan plastik problemini ele almadık. Şu an kompakt flüoresanların geri dönüşüm durumu çok feci (WEEE-düzenlemeleri ve Kuzey Amerika’daki ilgili kurumlara rağmen). Kullanılmış flüoresanlar yavaş yavaş birikse de, geri dönüşüm işleminin çok hızlı olması gerekir. WEEE tarafından onaylanmış geri dönüşüm tesislerine, genel ve özel flüoresanların geri dönüşüm işlemleri ve günlük geri dönüşüm kapasiteleri ile ilgili sorularımıza yanıt alamadık.

Milyarlarca kullanılmış flüoresanı çevremize bırakma fikri, henüz kesin olmayan enerji tasarrufu ile ilgili konulardan çok daha ürkütücü geliyor! Tüm bu kampanya ile ilgili girişim ve kaynakların, niçin gerçek ve test edilebilir enerji tüketimine yönlendirilerek daha çok enerji tasarrufu sağlayacak altyapılar geliştirilmediğine yönelik retorik bir soru sordum. Bugün yapılan en iyi araştırmaların tahmin değerleri, enerji santralları ve enerjinin kullanıldığı alanlar arasında yüksek gerilim kabloları ve enerji hatlarını germe transformatörlerinden saatte Peta-Watt (milyonlarca GigaWatt!!!) kaybedildiğini gösteriyor. Bu tartışmadaki süremi, kampanyanın tüm aşamalarının aydınlatma derneklerinin fikirleri veya tavsiyeleri sorulmaksızın yürütüldüğünü ve eğer sorulmuş olsaydı, bugün belki bulunduğumuz noktada olmayacağımızı ifade ederek bitirdim. Ulusal ve uluslararası boyutta akkor ampulü yasaklama girişimini derhal bitirmeleri çağrısında bulundum.

Akkor ampulün yasaklanması garip bir biçimde çevremizin kalitesini de “iyileştireceği” (enerji tasarrufu sayesinde küresel ısınmaya karşı hareket destekleniyor) anlamını taşıyor, çünkü böylece öncelikle görsel çevremizi yüksek ölçüde kötüleştireceğiz.

Resmi ve gayriresmi platformlarda da hassas, mantıksal sonuçlara ulaştıracak ve gerçekten çevre bilinci çerçevesinde tavsiyelerde bulunmak üzere, bireysel ancak kamusal çözümlerde de verimli, enerji tasarrufu sağlayan ve farklı ışık kaynaklarının bilinçli kullanımını sağlatmak üzere aydınlatma tasarımı toplumunun üyelerinin de tartışmalara dahil edilmelerini rica ettim.

Dergide s. 68.