Henüz kimse annesinin karnından usta olarak doğmadı

Metin: Karl Maria Reger

ELDA Education 2000+ Programme ile aydınlatma tasarımcılığı mesleği için planlı bir eğitimin altyapısını oluşturma çalışmalarının üzerinden henüz birkaç yıl geçti. Bu süre içinde beş üniversite öğrencisi Hildesheim kentinde aydınlatma tasarımı eğitimi aldılar. Sekiz dönem sonrasında “Aydınlatma Tasarımı Mühendisi (FH)” derecesi ile tamamlanan bir eğitim süreci. Buna paralel olarak her sene master derecesine olan ilgi de artıyor. Ayrıca, bu dalı seçerken öğrencinin öncülük ruhu da çok önemli bir rol oynuyor, çünkü sözkonusu eğitim dalı bazı yüksek okullarda giderek daha fazla yer edinse de, her an değişiklikler de görülebilir.

Hildesheim kentindeki üniversitede verilen aydınlatma tasarımı eğitimi konusunda bilgi almak için tek bir kişinin görüşlerini almak, bu eğitimin sadece sınırlı bir resmini sergileyecektir. Öğrencilerin en az dört yıllık eğitim süreci içinde yaşadıkları kişisel deneyimler ve seçebilecekleri ağırlık noktaları çok farklı. Neredeyse kişsel deneyimlere dayanan genel kanı oluşturulmasının yasaklanması gerektiği bile söylenebilir.

Temelde, aydınlatma tasarımı mesleği için bugüne kadar yapılan özel bir eğitimin tercih edilip edilmeyeceği sorusu akla takılıyor, ki günümüzde faaliyet gösteren birçok aydınlatma tasarımcısı bu tür bir yoldan geçmiş. Mimari, elektro mühendislik dalı veya tiyatro aydınlatması gibi uygulamaları yoğun olan bir alanda elde edilen çıraklık eğitimi, üniversite eğitimi veya mesleki deneyimler bugüne kadar genelde ilginç yollardan geçerek elde edilen uzmanlık bilgilerinin temelini oluşturuyor.

İlk farklılıklar çoğunlukla mesleği icra etmeye başladıktan sonra geçen bir iki sene içinde ortaya çıkıyor. Işığın nasıl “çalıştığı”, hangi etkilere sahip olduğu, teknik olarak hangi etkinin yaratılmak istendiği gibi temel bilgiler, aydınlatma tasarımının üniversite seviyesindeki eğitiminde deneyler ile elde ediliyor. Bu süreç içinde sistematik olarak lambalar ve lamba teknolojileri, günışığının yönlendirilmesi, psikoloji ve algılamanın fizyolojisi, ışık hesaplama programlarının kullanımı ve hesaplama sonuçlarının yorumlanması gibi konular işleniyor. Burada mimari, günışığı ve suni ışık bakış açısı altında değerlendiriliyor ve sanatın, tasarımın ve doğanın sınırları keşfediliyor. Kalıcılık ve ekonomiklik gibi unsurlar da bağlayıcı parametreler olmayı sürdürüyor. Yüksek okullarda kazanılan bu uzmanlık bilgileri ile eğitimi tamamlayan öğrenciler diğer branşlardan çok farklı bir konumda oluyorlar.

Bu durumda, kendisini çok daha fazla gösteren mesleki deformasyon veya işletme körlülüğünün engelleyici etki yaratmaması ümit ediliyor. Hildesheim Tasarım Fakültesinin disiplinler arası çalışmalarının kapsamı ise bu bakış açısına destek verebilir.

Lisans derecesindeki eğitimde birçok tasarım projesi, ürün tasarımı veya iç mimari gibi dallar ile işbirliği içinde yürütülüyor ve grup çalışmalarında, ekiplerin farklı dallardan gelen öğrenciler ile beraber odaklanmalarına dikkat ediliyor. Bu çok önemli bir faktör, çünkü aydınlatma planlaması boşta değil, her zaman tasarlanan obje ile bağlantı içinde yapılıyor.

Bunun dışında, eğitim planı başka dallardan alınan mecburi eğitimin dışında öğrencilere yeterli serbest alan bırakıyor: ilk bakışta her ne kadar aydınlatma tasarımı ile ilgili olduğu düşünülmese de, metal tasarımı, renk tasarımı, grafik tasarım, kurumsal kimlik/tasarım, ilüstrasyon ve reklam konularında da kurslar alınabiliyor ve buradan edinilen bilgilerle öğrenciler eğitimi tamamlayabiliyor.

Hatta bu çeşitlilik, lisans öğrencileri için bir zorunluluk haline getirildi. Birinci dönemi okuyacak öğrencilerden öncelikle temel tasarım derslerine girmeleri ve tüm yan disiplinlerde serbest kurslara katılmaları isteniyor. Örneğin aydınlatma tasarımı için ihtisas alanları göreceli olarak daha ileri bir tarihte belirlenebiliyor ve yüksek okulda alınan eğitim öncelikle genel alanlarda oluyor. Öğrenciler ihtisas alanını erken tespit etse dahi, kredilerinin yaklaşık üçte birini, başka alanlardan elde etmiş oluyor ve belli sayıda bazı modülleri yüksek okul dışından almak zorunda.

Proje çalışmalarında öğrencilerin bilgi birikimleri gözden geçirilerek, konu alanları, mimari aydınlatmasından tiyatro ve etkinlik ışığı ve tamamen yeni alanlara kadar genişletildi. Öğrencilerin kişisel ilgi alanları dönem projelerinde ve tezlerinde kendisini gösteriyor. Yüksek lisans projelerinin konuları park aydınlatması ve “satışı artırıcı ışıktan” ve “aydınlatma tasarımında CI/CD”den ışık ve din veya ışık ve su gibi daha teorik, karmaşık klasik konulara kadar uzanıyor.

Uygulamada, üniversite öğrencilerinin eğitimlerinden önce bir el becerileri eğitiminden geçmeleri olumlu etki bırakıyor. Bu arada bu el becerileri eğitiminin marangozluk, elektrikçilik, cam veya optik alanlarında olması veya taşcılık veya klima elektroniği gibi daha ilginç alanlarda olması, durum üzerinde herhangi önemli bir rol oynamıyor. Düşünme ve yapma arasındaki ilişki çok daha pragmatik oluyor ve uygulamaya geçiş daha kolaylaşıyor. Böylece hem üniversite eğitimindeki hem de mesleği icra etme sürecindeki görevler çok daha kolay yerine getirilebiliyor, çünkü öğrencilerin çalışma organizasyon altyapıları güçlü oluyor.

Ancak, bir aydınlatma tasarımı ünvanını, bu denli sabit bir konuma oturtmak çok riskli değil mi? Eğitimi tamamladıktan sonra aydınlatma tasarımı mesleğini beğenmediğini düşünenlere başka hangi mesleki alanlar açık? Bu eğitimi tamamlayanların sayısı henüz sayılabilecek düzeyde ve yaklaşık iki düzine eğitimli aydınlatma tasarımcısından ve kişisel olarak seçtikleri alanlardan istatistiksel olarak ifade gücü olan tespitlerin yapılması mümkün değil. Ancak, bu öğrencilerden çoğunun, eğitimin profiline uymuş olması ve sözleşmeli veya Freelance aydınlatma planlamacısı olarak çalışmaları ümit vaadediyor. Bunun yanısıra, lamba endüstrisinin de talepkar görev alanları sunduğu görülüyor.

Aynı türde olumlu bir tablo ile başka yüksek okullarda da karşılaşılıyor. Örneğin Wismar’daki Master eğitimi uluslararası olarak tayin edilmiş ve birçok yabancı üniversite mezunu, aydınlatma tasarım mesleğini kendi ülkelerinde de belli bir konuma getirmeye katkı sağlıyor.

Aydınlatma tasarımında üniversite eğitiminin en büyük önemi uygulamada yatıyor. Birçok kişi için uygulama, ortamlara ışık açısından bakmak suretiyle, yepyeni bir dünyaya adım anlamına geliyor. Bunu sadece teoride yapmak mümkün değil. Uygulama için teknik bilgiler kaçınılmaz. Ancak farklı durumlarda ışığın nasıl etki yarattığını bilmek için, bilinçli algılamanın öğrenilmesi gerekiyor. Yüksek okulda gerçekleştirilen proje çalışmaları bunun için çok güzel bir çerçeveyi oluşturuyor.

Bazı bakış açıları, eğitim dallarının karşılaştırılmasını engelliyor.

Bireysel tutku ve istek dışında, üniversite eğitiminin dışında kalan projeler, uygulamalar, çalışma atölyeleri, kişinin kendi yaptığı küçük ışık planlama projeleri, tiyatro grupları önemli bir rol oynuyor. Bu, üniversite eğitiminin resmin sadece bir çerçevesini oluşturduğu anlamına gelmiyor. Üniversite eğitimi aynı zamanda birçok kapıyı açıyor, ilginç kişiler ile tanışılmasına olanak sağlıyor, bireyin kendisine birşeyler katmasını ve hareket etmesini sağlıyor. En azından Almanya’da birçok yüksek okulun finans kaynaklarının yetersiz olması nedeniyle, geleneksel olmayan bu çözümler için neredeyse zorlanılıyor.

Tabii ki eğitimin en önemli kısmı, esas mesleğin icra edilmesi aşamasında, teorik bilgilerin uygulanması gerektiğinde ortaya çıkıyor. Işık tekniği, ışık hesaplaması, algılama ve tasarım gibi konularda edinilen göreceli olarak sağlam bilgiler kullanılıyor. Ancak ofis içi çalışma ve ekonomik konular ile bağlantılar, ayrıntıların geliştirilmesi ve uygulanabilir teknik çözümlerin önceden işlenmesi neredeyse imkansız.

Burada da eğitim alan aydınlatma tasarımcısı olarak hangi alanlarda bilgi sahibi olunması gerektiği görülüyor. Teknik ayrıntıları geliştirmek, bazı mimarlık kurslarında daha yoğun çalışılan öğrenilebilir bir beceri (aslında başka fakültelerde çok daha fazla teorik eğitim veriliyor). Ofis içi uygulamaları ile ilgili olarak bakıldığında, en azından Hildesheim’da verilen üniversite eğitiminde bu alan çok temel olarak işleniyor.

Bu farklılıklar, çalışan ve işverenin mesleki gelişime gösterdikleri ilgiye bağlı olarak, birkaç meslek yılı geçtikten sonra bir noktada eşitleniyor. Yine de bir işveren için belli kaynaklardan hemen faydalanmak çok önemli. Sektör küçük ancak giderek büyüme ivmesi gösteriyor. Birçok ofis, nitelikli aydınlatma tasarımcıları arıyor. Örnek olarak Birleşik Krallığın aydınlatma ortamı verilebilir. Burada 2006 yılının ilkbaharında iş müracatında bulunanlarda yaklaşık üç yıllık bir deneyim aranıyordu. Sonbaharda ise giderek daha fazla yeni yüksekokul mezunu talep edilmeye başlandı.

Aydınlatma tasarımı ofisleri de giderek daha fazla aydınlatma tasarımı kurslarındaki katılımlar ile ilgileniyorlar.

Dolayısıyla, aydınlatma tasarımı ile ilgili üniversite eğitimine tavsiye sürecek.

Müracaat sayıları bu mesleğin tanınmasındaki artışı gösteriyor ve eğitim ve mesleğin çok çekici imkanlar sunduğunu işaret ediyor. İlgili yüksek okulların bu büyük potansiyeli gelecekte de kullanmaları iyi olacaktır, tabii ki kişisel veya finansal zorluklarını aşmaları koşuluyla.

Karl Maria Reger 1980 yılında Almanya’nın Lübeck kentinde doğdu. HAWK Hildesheim’da Aydınlatma Tasarımı eğitimini tamamladı. 2004 yılında KSLD Kevan Shaw Lighting Design, Edingburgh (İngiltere) de staj yaptı. 2006 yılından beri İngiltere’nin Edinburg kentinde Speirs&Major Associates şirketinde çalışıyor.

Dergide s. 22.