Hammershøi ve Dreyer

Metin: Kai Becker, Joachim Ritter

Fotoğraf: Artec Lighting

“Hammershøi ve Dreyer” sergisine gidenler önce karmaşık gelen ışık ortamları ile karşı karşıya kalıyor. Burada tablo çerçeveleri belirgin gölgelerle derin bir karartı içinde duvarda yayılıyor. İzleyici, eserlerin üzerindeki zayıf ışığa şaşıyor. Bu sergiyi arka plan bilgisi ile gezmeyenler iki kere şaşkınlık yaşıyor: eğer burada işini bilmeyen bir aydınlatma tasarımcısı devrede ise, o takdirde niçin ziyaret edenler sergiyi kızarak terk etmiyor? Burada neler olduğunu ve sergi konseptinin altında hangi tasarım niteliklerinin gizlendiğini gerçekten öğrenmek istiyorsanız, o zaman okumaya devam edin...

Hammershøi ve Dreyer. Başlık, birbiri ile birçok şeyi paylaşan iki adamın adından oluşuyor. Danimarka’nın Kopenhag kentinde doğdular ve yine orada öldüler. Her ikisi de sanatçıydı. Biri ressam diğeri rejisör. Vilhelm Hammershøi (1864-1916) kendisini sessizlik ve melankoli ile gösteren tablolarında, sembolizmin temsilcisi olarak tanınıyor. İç mekan ve peyzaj tabloları garip bir çıplaklığa ve saflığa sahip; mimari çizimleri, terkedilmişlik ve hüzün etkisi bırakıyor. Diğeri, Carl Theodor Dreyer (1889-1968) kariyerine tiyatro eleştirmeni olarak başladı sonra film rejisörü olarak devam etti. Jeanne d’Arc’ın engizisyon mahkemesi orijinal belgelerine dayanarak çekilen “Aziz Johanna’nın Tutkusu” adlı sessiz filmi ile sanatçı önemli bir film yapımcısı namını aldı. Her iki sanatçı yaratıcılıklarını ifade etmek için farklı araçları kullansalar da, çalışmalarının önemli bir ortak noktası: ışık. İşte, RCR mimarları ve Artec Lighting’in aydınlatma tasarımcıları tarafından geliştirilen ve 25 Ocak 2007 ile 1 Mayıs 2007 tarihleri arasında Barselona Çağdaş Sanatlar Merkezinde (CCCB) gerçekleşen sergi “Hammershøi i Dreyer”, tamamen bu paralele oturtulmuş.

Serginin ana fikri, Hammershøi’un tablolarını, ressamın çalışmalarından ilham alan Dreyer’in etkisi içinde sunmak ve böylece bu iki sanatçıyı birleştiren diyaloğu görülebilir hale getirmek. Hammershøi ve Dreyer ışığı kendi uğraştıkları sanat dalı için kullanıyorlar. Uygulamada ise benzer şeylere başvuruyorlar. Hammershøi’un kendi ifadelerinden ilham alan Dreyer, muhtemelen kişisel olarak hiç karşılaşmadığı ressamın ışık konseptini kendisine mal ediyor ve bunu kendi filmlerine yerleştiriyor. İşte bu bağlantı müzenin sergilerden sorumlu yöneticisi Jordi Ballo’yu, her iki sanatçıyı tek bir sergi içinde tanıtma fikrine getiriyor.

Bu sunum için Hammershøi’un 36 eseri seçildi ve sanat tarihçileri tarafından müzenin didaktik bakış açılarına göre (tablo tipolojisi, ressamın dönemi, zaman dilimleri) kategorize edildi ve böylece serginin akışı tayin edildi. Mimarlar ve aydınlatma tasarımcıları, bu kategorileri baz alarak ışık ve mekanın birlikte oyunu açısından yeni bir perspektif geliştirdiler. Ancak bunun öncesinde her iki sanatçının eserlerindeki ışığın önemi konusuna yoğunlaştılar. Bunu göz ününde bulundurarak serginin ışık konseptini geliştirdiler ve konseptin mimari ile karşılıklı değişim etkisini analiz ettiler. Bir sanatçının tabloları, diğer sanatçının filmlerindeki önemli sahneler ile ilişkilendirildi. Her iki sanatçının çalıştığı ışık türü zenginliği yedi kategoride toplandı:

Yan ışık, odaksal ışık, nötr ışık, karanlık, ışık ve peyzaj, ışık ve kontrastlar ve yansıtılan ışık; bir başka türü ise bilgi içeren metinlerin projekte edilmesi uygulamasıydı.

Sonuç olarak ortaya, 21 özgün istasyondan, bir giriş ve bitiş jeneriğinden oluşan, ikiye ayrılmış bir sergi mimarisi çıktı. Her mekanın boyutlandırması tablo grubuna veya her bir sanat eserine uygun olarak yapıldı. Sergi mimarisinin geliştirilmesinde, mekanın aydınlatılması, eserler ve sergiyi ziyaret edenlerin karşılıklı etkileşiminde istenilen atmosfer önemliydi.

Ziyaretçi, ışık ile önce bir bilgi metni biçiminde karşılaşıyor, çünkü sergiyi ziyaret edenler sergi başlığı “Hammershøi i Dreyer” ın projekte edilmesi ile karşılanıyorlar. Bir oda sonra sanatçıların yaşamlarına giriş yapılıyor. Dokümanlar, veriler ve film fragmanları Hammershøi ve Dreyer arasındaki bağlantıya işaret ediyor. Burada ziyaretçiler Dreyer’in çalışma dünyasını tanıyorlar. “Præsidenten” (Başkan), “Mikæl” ve “Vredens Dag” (Öç günü) gibi filmlerden kesitler, sanatçıların ışık ile nasıl çalıştığını gösteriyor. Sıralama, serginin ikinci bölümüne bir hazırlık niteliği taşıyor. Serginin ikinci bölümünde Hammershøi’un eserleri (beden) ve ışık (ruh, ambiyans) farklı yoğunluklarda iletişim içindeler. Ressamın tabloları, ziyaretçiye film yapımcısının bakış açısını anlatacak şekilde sunuluyor.

Artık, ziyaretçiler tamamen sanatçıların ışık dünyasına dalıyorlar. Geçtikleri tüm istasyonlar mekansal ve mimari bütünlük etkisi yaratıyor. Gri renkli zemin hariç, serginin tüm yüzeyleri yarı şeffaf, Geotextil ticari markası altında satın alınabilen kumaş malzeme ile kaplı. Bu kumaş siyah boyanmış OSB plakalarının üzerine gerilmiş. Genelde bahçelerde kullanılabilen gayet kaba doku, ışığı farklı yoğunluk ve dokularda filtreleme özelliğine sahip. Tavan ve duvarlara monte edilen lambalar homojen kumaş kaplamayı kesmiyor, sadece ışığın çıktığı her bir nokta yuvarlak veya yüzeysel (backlight) biçimde görülebiliyor. Bu alanlar, şeffaf veya berrak pleksi cam plakaları ile Geotextil ile birlikte ışık dağıtıcı olarak görev yapıyor.

Aydınlatma sistemi tamamen mimari içinde geri plana alınmış, böylece ışık ve sanat eserlerine hak ettikleri mekanı sunuyor. Dreyer’in filmlerinde (“Vampyr” ve “Præsidenten” adlı filmlerindeki mum ve fener ışıklarına kadar) ışık kaynakları da gizli olduğundan, burada da ışık kaynakları gizlenmiş.

Bu doğrultuda ışık konsepti sanatçının eserlerinde gösterilebilen ışığın istikametinde yol alıyor, aynı yoğunluğu ve niteliği ve mekan ile etkileşimini takip ediyor.

Işık efektleri ve ışık yönetimi çalışma öncesinde, ölçekli modeller üzerinde test edildi.

Sergideki uygun ışık şartları, 3400 ile 4000 derece Kelvin arasında bir renk ısısını yönetilebilen flüoresanlar ve renk ısısını düzeltme filtresine sahip halojen lambalar ile sağlanıyor. Lambaların yönetimi müzedeki mevcut elektrik rayları veya doğrudan lambalar üzerinden yapılıyor. Sanat eserlerinin üzerine verilen maksimum aydınlatma yoğunluğu 150 Lux, tanıtımdaki dokümanların üzerine ise 100 Lux. Tüm lambalar da filtreli, böylece eserlere zarar verebilecek ultraviyole ışınları asgariye indiriliyor.

İzleyici, tablodaki pencerelerden ışığın her an çıkacağı hissine kapılıyor. Tabloda yer alan mekan, dikeyliği ile göze çarpıyor. Sergi mimarisi bu motifi kullanıyor ve yukarıdan aşağı doğru sarkan aydınlatma ile bu duyguyu güçlendiriyor.

“Bu durumla ilgili bir şeyler doğru değil”. Sergi alanlarını gezerken ve bunun gibi bir tablonun önünde dururken, söylenecek cümle bu olabilir:

Eserin sol ve üst resim çerçevesinin kenarı ve arkadaki doku kaplı duvar belirgin bir biçimde aydınlık. Resmin ortası ise değil. Işığın yerleşimi o kadar şaşırtıyor ki, insan tabloyu genelde seyredeceği biçimde izleyemiyor. Göz, bir mıknatıs gibi en aydınlık noktaya gidiyor. Işık neredeyse eserin dışına duvar yüzeyine taşıyor veya aksi durum mu; sanki ışık tablonun içine mi giriyor? Sergide ışık, sanat eseri ve çevre zaman zaman birbirine doğru geçiş yapıyor ve hatta yepyeni bir bütün oluşturuyor. Bu, ışığın tamamıyla arka planı ile birbirini etkilemesinden kaynaklanıyor. Dokunun heterojen olmasından dolayı ışık farklı yansıyor ve çok çeşitli gri kademeleri oluşuyor. Bu grilikler, mekanda inanılmaz bir heyecan yaratıyor. Her ne kadar tüm mekanlar aynı malzeme ile dekore edilmiş olsa da, her sergi bölümü, orada kullanılan ışık nedeniyle kendine özgü bir atmosfere sahip. İzleyiciye, yepyeni biçim ve gölgeleri keşfedebileceği, sonsuz çeşitlilik sunuluyor.

Ve ziyaretçi sonra ne görüyor? Bu mekandaki eserde el işi ile uğraşan kadının yüzünün sağ yarısı ışık almıyor ve bedeni bir gölge yaratıyor. Gölge alt sağ resim kenarından dışarı taşıyor. Aydınlatma tasarımcıları tarafından belirlenen ışık, artık bu ışık durumlarını işliyor, hem de Dreyer’in, ressamın eserlerinde gördüğü şekilde. Aydınlatma tasarımcıları, rejisörün filmlerinde kendisini yansıtan yorumlama biçimini, ışık kaynaklarının yönünü belirlemek suretiyle aynı şekilde işliyorlar. Son derece zekice - kesinlikle zekice!

Bu tür bir sahneleştirme ile izleyicinin algılama alışkanlıkları değişiyor ve burada neler olduğunu sorma dürtüsü uyanıyor. Aydınlatma tasarımcısının, didaktik açıdan da bakıldığında, zekice bir satranç hamlesi: Işıkla oluşturulan durumlar, izleyicinin başta aklını karıştıran ancak sonra doğrudan her iki sanatçının ışık dünyasına çeken işaretler gösteriyor.

Gri seviyelerinin sürekliliğinde yer alan ışık müze grafiği ritmi, yüksek ve görsel tansiyonu daha düşük olan mekan değişiklikleri ile sağlanıyor. Ziyaretçi 15inci “Işık ve Peyzaj” temalı istasyona geldiğinde, arkadan ışıklandırma (backlight) ile pozitif/negatif kontrastlar ile kendisini gösteren (sağdaki fotoğraf) ve görsel tansiyon oluşturan bir atmosfere giriyor. 19uncu odada ise (soldaki fotoğraf) ziyaretçi, kamera ile yükselme etkisine benzer bir örtülü ve nötr ışık ile “rahatlatılıyor”.

6 Giriş

Serginin başlığı (Salon 1); Çıkış Jenerik; filimde yer alanlar (Salon 21) Giriş (Salon 2)

Dokümanlar

Sanatçının hayatı ve eserleri (Salon 3) Dreyer’in filmlerinden kesitler (Salon 4) Hammershøi i Dreyer (Salon 5’den 20’ye kadar)

Salon 1 - 4, 21: Işık bilgidir Salon 5/9: Kenardan gelen ışık Salon 6/7: Odaksal ışık Salon 8/10/11/16/17/19: Nötr ışık Salon 13/14: Karanlık Salon 15: Peyzaj Salon 18/20: Yansıtılan ışık

Sonuç olarak ortaya, özgün 21 istasyondan, bir giriş ve bitiş jeneriğinden oluşan, ikiye ayrılmış bir sergi mimarisi çıktı. Her mekanın boyutlandırması tablo grubuna veya her bir sanat eserine uygun olarak yapıldı. Sergi mimarisinin geliştirilmesinde, mekanın aydınlatılması, eserler ve sergiyi ziyaret edenlerin karşılıklı etkileşiminde istenilen atmosfer önemliydi. Aşağıdaki fotoğrafta gösterilen kesit, öncesinde birçok ayarlamalar ve değişiklikler yapılan en son versiyon.

2

Tabi ki sergiyi ziyaret edenler, bunlar hakkında bir şey bilmiyor. Ayrıca ziyaretçiye o an hangi ışık ortamında olduğu da söylenmiyor. Sadece tanıtım alanında, tablonun “ruhunun” iki kere yorumlandığı özel sergi atmosferi, ziyaretçinin anında dikkatini çekiyor. Artık iş, mekanları ziyaretçinin kendisinin keşfetmesi ve çözmesine kalıyor. Bunun için de deneyim gerekiyor: sanat eserlerinin sunulduğu tarza göre, ziyaretçinin sergilerden alışık olduğu davranışlar başarısız oluyor. Işık, sanat eserinin “teknik açıdan temiz bir biçimde aydınlatılması” hedeflenmediğinden ve ziyaretçi kendisine özgü bir deneyim geliştirdiğinden, aynı anda birçok izleme tarzları ile karşı karşıya kalıyor. Şaşırmalar kaçınılmaz ve bu etki bilerek yaratılmak isteniyor. Şurada çizgisel bir ışık, orada biraz gölge veya karanlık, gözün mekanda yakaladığı çeşitliliğin adım adım deneyimlenmesi gerekiyor. Şematik bir izleme tarzı da neredeyse mümkün olmadığından dolayı, bu sunulan yeni algılama örneklerine çok hızlı alışmak gerekiyor.

Daha büyük bazı istasyonlarda ziyaretçi, aynı anda benzer “ruha” sahip birçok Hammershøi eseri ile karşılaşıyor. Bu mekanlarda görsel tansiyon ve ışığın baskısı da geri çekilmiş. Burada sanatçının eserleri, diğer mekanlar ile karşılaştırıldığında daha sakin ve nötr bir ışığa yatırılmış, malzeme ile birlikte gri kademelerinde bir değişim etkisi yaratıyor. Bu etki daha çok yavaş bir “kamera uçuşunu” andırıyor. Görsel tansiyonu düşük olan mekanlardan sonra daha yüksek görsel tansiyonu olan mekanlara giriliyor. Bu değişim oyunu, gri kademelerinin sürekliliğini sağlayan “ışık müze grafiği” ritmini yaratıyor. Işık uygulaması ve ışığın mekanlarda kullanılan kumaş malzemesi ile değişimi sayesinde sergiye sertlik, karmaşıklık ve sanatçının niyeti ifade ediliyor.

Bu arada ziyaretçi, Dreyer’in filmlerinde hakim olan atmosferin sihrine sahip salonlardan ve Hammershøi’un eserlerinde çoğunlukla bulunan ışığın olduğu alanlardan geçiyor. Farklı salon ritimleri geliştirme fikri, dengeli bir sergi turu yaratma isteğinden kaynaklanıyor.

Turun sonu, çıkış noktasındaki aynı ışık durumuna sahip: mercek siperleriyle ile donatılmış projektörler, duvara bir metni yansıtıyor. Bu metinde konuklar ışık konseptinin bir açıklaması ile uğurlanıyorlar. Ziyaretçiler ise edindikleri birçok etki ile günlük yaşantılarına geri dönüyorlar:

Sergi turu çerçevesinde ziyaretçiler, etkili bir biçimde iki sanatçının algılama dünyasına götürüldüler ve bunun yanı sıra kısa bir zaman içinde aydınlatma tasarımı alanında da biraz eğitim almış oldular.

Buna karşılık, izleyiciye çok kolay ve oyuncul gelen her şey, tesadüfen çok iyi yapılmış bir atışın sonucu değil. Tam aksi: Sergi her iki sanatçının eserlerinin kapsamlı ve derin olarak incelenmesine dayanıyor. Birçok çizim, tablo ve film fragmanları karşılaştırıldı. Tüm bu araştırmalar sonucunda film ve tablolarda bariz olan unsurlar, böylesine etkileyici bir biçimde öne çıkartılabildi.

Giriş

Dia

Işık kaynağı mekan dışında, kontrast çıkış noktasını ve ışığın yönünü güçlendiriyor

Genel aydınlatması olmayan bir mekan: doğrudan, noktasal ve çeşitli biçimler ile projekte edilir, bu projeksiyonlar bir veya birden fazla sanat eseri üzerine yayılır

Aşağı doğru kademelendirme/Gri kademeler: Duvarların doğrudan tek biçimli olarak aydınlatılması ve eserlerin çok daha yüksek ışık yoğunluğu ile belirginleştirilmesi

Duvar ve Eserlerin aydınlatılması

Dia

Sanat eserine olan mesafe

Mekan derinliği

Geniş yansımalı projektörler ile genel aydınlatma

Giriş: Sanatçının açıklaması

Opsiyon 1

Opsiyon 2

Sanat eserine mesafe olmaksızın

Mekan derinliği

Işık rengi soğuk Gölgeli odaksal ışık

Işık bilgi içeriyor

Efekt değişebilir ve aşağıda verilenlere bağlı:

Işık kaynağı ile sanat eseri arasındaki mesafe

Nişin derinliği

Lamba türü Lambanın yansıma açısı

Işık bilgi içeriyor

“Çekimser ışık”, “değişiyor”, “titriyor”, “pırıldıyor”

Dolgun ışıklı pozitif kontrast

Duvar ve eserlere yansıtılmış ışık

Güneş ışığı gibi ışık girişi (yandan /yukarıdan) Eserin altında gölge oluşumu

Yukardan eğimli olarak giren ışık ve doğrudan eserin üzerine yönlendirilmiş ışık. Duvar ve zeminde ışık yansımaları

Duvara yerleştirilmiş “ışık kutusu”

Aydınlatma tasarımcıları ve mimarlar her iki sanatçının çalışmalarını çok ayrıntılı olarak incelediler ve paralellikleri analiz ettiler. Hammershøi’un tabloları, Dreyer’in filmlerindeki kilit sahneler ile ilişkilendirildi. Bu tür bir çalışma baz alınarak yedi ışık türü geliştirildi. Resimlerde her iki sanatçının kapsamlı bir biçimde, çalışmalarına gri tonları, gölge, pozitif /negatif efektleri vererek, onlara özgü atmosferi yarattıkları açıkça görülüyor. Bu analizin sonuçları serginin aydınlatması için ilham kaynağı ve etken oldu.

Ziyaretçi olarak, neden bu tarz bir projenin ışık uzmanının ilgisini çektiği sorusu akla geliyor. Projenin konsepti her ne kadar açık ve anlaşılır gibi görünse de, daha önce başka sergilerde neden bu tarz bir çalışma ve kalitenin elde edilememiş olması sorusu ortaya çıkıyor. Sanatçılar tarafından yaşanan ve ilham veren atmosfer mi? Işığın filmde ve mimaride aynı köklere dayandığını ve ışık ile tasarımın çekirdeğini oluşturanların insanlar olduğunu anlamak mı? Tabi ki hemen doğru konumlandırılacak ve çok iyi uygulanmış başka sergi aydınlatması var. Ancak bu sergide başka titreşimler daha var. Burada cevap isteyen sorular ortaya atılıyor.

Anlaşılan bir şey daha var, o da çok açık ve kolay görünen projelerin diğer projelere göre planlamada daha kolay ve daha az çaba ile gerçekleşmemesi. Aksine: basitlik ve kabalık ile sonuçlanmaması için her kolay olanın çok mükemmel çalışılması gerekiyor.

Bu nedenle sergi aydınlatması en ince ayrıntısına kadar iyi yapılmış bir çalışmanın sonucu ve çok daha önemlisi, öncesinde çok iyi araştırması, analizi ve planlaması yapılmış bir çalışmanın sonucu. Proje ayrıca aydınlatma tasarımının, herhangi bir şeyin yanı sıra yapıldığı ve hiçbir şekilde küçümsenmeyecek bir iş olduğunu ve sadece ışık tekniği araçları veya düşünce ürünleri ile halledilebilir olduğunu gösteriyor. Bu serginin ışık tasarımı, İspanyol yaratıcı Büros Artec ve proje ekibi, RCR mimarları, ışık konusunda bilinçli sergi yöneticisi ve tabi ki Hammershøi ve Dreyer gibi sanatçıların kader birliği sayesinde, özel olabilme şansını yakaladı.

Günümüz aydınlatma planlaması yapan işletmelerin ekonomik çıkarları olmadan, bu tarz sergi projelerine kendilerini yoğun olarak verebilme olanağı giderek azalıyor. Diğer taraftan, araştırma ve analize ayrılan zaman ve yatırımın geri dönüşü olduğunu ve kendisini açıkça kalitede gösterdiği de görülüyor. Bu nedenle İspanyol aydınlatma tasarımcısı Maurici Gines’i, genç bir bayan aydınlatma tasarımcısını kendi gözetiminde böyle bir proje ile görevlendirdiği için takdir etmek gerekiyor. Maurici Gines, İspanya’da profesyonel aydınlatma tasarımına hak ettiği ilginin gösterilmesini sağlayan genç yaratıcı aydınlatma tasarımcılarından biri. Projeleri profesyonel bir biçimde planlanmış, belirgin ve temiz bir tarza sahip. Planlamacı, bu proje için Isabel Dominguez’de doğru kişiyi buldu. Gines, Dominguez’e doğru kanalları gösterdi ve tüm proje ekibinin desteğini almasını sağladı. Isabel Dominguez Almanya’daki Wismar Üniversitesi ve KTH İsveç’in Aydınlatma Tasarımı bölümünden mezun oldu ve halen acilen aranan yeni yetişen tasarımcılardan biri: iyi eğitimli ve motivasyonu güçlü. Sergi projesi, “sanat ve resmin sergi ışığı ile ilgili temel sorular” zaman içinde, Wismar Üniversitesi’nde hazırladığı Yüksek Lisans tezinin konusu oldu.

Bu ışık tasarımının hayata geçirilmesi ile uzun süre örnek bir proje olarak kalacak ve birçok ışık tasarımcısı için ilham kaynağı ve örnek olmaya devam edecek bir çalışma yaratıldı. Muhteşem ve örnek bir çalışma.

Projeye katılanlar

Aydınlatma tasarımı: Artec Lighting; Maurici Gines Marin (Baş tasarımcı), Isabel Dominguez (Proje yönetimi), Mariel Fuentes, José Cardona, Jordi Piera (Proje ekibi)

Mimarlar: RCR arquitectes, Aranda / Pigem / Vilalta Olot, Spanien Heyet yönetimi: Anne-Brigitte Fonsmark, Casper Tyberg, Jordi Balló Sergi yönetimi: Centre de Cultura Contemporànea de Barcelona; Professor Jordi Balló (Sergi departmanı, CCCB) Uygulanan ürünler:

Giriş ve çıkış alanları için projektörler: Derksen Metin gobo’lu black & white; CDM-SA 150 Watt/G12/842 Tabloların aydınlatması için projektörler: Erco Osiris; Osram Halostar Starlite 12 Volt / 50 , 75 ve 90 Watt Aksesuarlar: Yerleştirme halkası, kapama parçası, flood lense, düzeltme filtresi Rosco 202 Tabloların aydınlatması için projektörler: Hallier DP75; Halogena Dicroica Osram Decostar IRC; Düzeltme filtresi Rosco 202 Her iki projektör türü için elektrik rayı: ERCO; Raylar ve sonlandırma parçaları Backlight için flüoresan: Osram Flüoresan T8 58 Watt/940/ Çerçevesi STUCCHI Osram Balast HF 58 DIM 1/10 Volt iki lamba için Backlight için flüoresan: Osram Flüoresanları T8 36 Watt/940 /Çerçeve STUCCHI OsramBalast HF2x 58 DIM 1/10 Volt iki lamba için Backlight’lar için dimmer: Osram/DIM MCU P el kumanda aleti/ Max. 40 mA

Dergide s. 30.