Açık Alanda Işık

FLL’nin bir çalışma grubu tarafından hazırlanan uzman raporu Peyzaj geliştirme ve tarım araştırma kuruluşu (Forschungsgesellschaft Landschaftsentwicklung Landschaftsbau e.V.) FLL, tüm peyzaj planlama, yapılandırma ve geliştirme alanlarında kullanmak üzere düzenlemeler ve öneriler hazırlamaktadır. FLL’nin bu tür çalışmalarına fikirler ilk elden FLL’yi finanse eden Yeşil Sektörün 30 derneğinden gelir. Yakın bir tarihte Professional Lighting Designers’ Association (PLDA) ile yapılan ortak bir çalışma sonucunda ortaya çıkan, açık alanda ışık ile ilgili işlem önerilerini kapsayan bir rapor yayınlanacak. Raporda geçen kullanım alanları özellikle ev bahçeleri, avlular, kent meydanları, yaya alanları ve şehir içinde ve dışında yer alan biçimlendirilmiş ve yeşillendirilmiş açık alanlar ve parklar.

Üye dernekler, FLL’den 2004 yılında “açık alanlarda ışık“ konusu üzerinde çalışma talebinde bulundular.

Böyle bir talep özellikle çok farklı nedenlerden dolayı ev bahçelerinde, avlularda, konutların yeşillik alanlarında veya gösterişli binaların yeşil alanlarında düşünülebilecek her amaçla suni ışığı kullanmak isteyen ve bu konuya giderek daha fazla ilgi gösteren peyzaj mimarları ve bahçe ve peyzaj alanında faaliyet gösteren işletmelerden geldi. Bu alandaki gelişmelerin bu noktaya gelmesinin sebebi ise, doğal ve suni ışığın, kendi çeşitli görüntü biçimlerinde, şekillendirilmek ve görselliği öne çıkarmak için bir araç olarak kullanıldığında, büyük estetik bir etkiye sahip olmasından kaynaklandı. Ancak bugün yapılan aydınlatma uygulamalarında elektrikli aydınlatma, çoğunlukla bahçe, meydan, park veya bitki ortamlarının tasarımlarla geliştirilmesi esnasında tesadüfen oluşmuş ve istenildiği şekilde kullanılabilen bir dekorasyon aracı olarak anlaşılıyor. Çalışmada yayınlanan işlem önerileri ile özellikle açık alanda ışık kullanımının, mekanın fonksiyonuna, çevrenin biçimlendirilmesine, mevcut ortama ve kullanıcının ihtiyaçlarına göre oluşacağının anlatılması hedefleniyor.

Ortama uygun, kamaşmaya neden olmayan ve mümkün olduğu kadar öne çıkmayan bir ışık, bir açık alanın çekiciliğini ve kullanım kalitesini artıracak ve aynı zamanda kazalar, vandalizm veya hırsızlıklardan koruyacaktır. Tasarımsal çekicilik kesinlikle ışık ve karanlığın değişiminde yatmaktadır. Düşünülebilecek her tür açık alanı aydınlatma hedefi, gün içinde görülen mekansal ayırım ve yerleşimleri, özellikle dikey elemanları,önemli tasarımsal unsurlara uygun bir biçimde görülür hale getirerek bunların gece de görülmesini sağlamak ve ilgi çeker duruma getirmektir.

Çalışma raporu, beş bölümden ve lambaların temel teknik bilgilerini ve ışık yönlendirmesi gibi açıklayıcı bilgileri içeren eklerden oluşuyor, planlama süreci ve konsept geliştirme içeriği için öneriler getiriyor ve seçilmiş proje örnekleri üzerinden ışık uygulamaları için gerekli çalışma adımlarını açıklıyor.

Elektrikli ışık uygulamalarında, çok hassas ışık dağıtımı ve ışık kamaşma sınırlaması ile, atmosfere aşırı ışık saçılmasının engellenmesi ve bu şekilde çevre ve doğayı koruma unsurlarına dikkat edilmesi en büyük önemi taşıyor. FLL/PLDA çalışma raporunun piyasadaki mevcut diğer ışık uygulama literatüründen en büyük farkı, bu raporda suni ışığın insan ve çevre üzerindeki karmaşık etkisinin ayrıntıları ile işlenmiş olması.

Çalışma raporu, peyzaj mimarları, mimarlar, ışık planlamacıları, elektronik mühendisleri, bahçe ve ziraat alanından temsilcilerin, lamba sektörü temsilcilerinin, yüksek okul ve bilim merkezlerinin temsilcilerinin, biyoloji/ekoloji, tıp ve astronomi alanından gelen temsilcilerin yer aldığı FLL çalışma grubu tarafından hazırlandı. Raporun öncelikli hedefi, açık alanda ışık ile işlem yapan tüm katılımcılar arasında, uzman bilgilerin ve doğru anlayışın yerleşmesini sağlamak ve aydınlatma planlamacıları, proje içinde yer alan mimarlar, peyzaj mühendisleri, uzman planlamacılar ve uygulamayı üstlenen firmalardan yapı sahiplerine kadar tüm oyuncular arasındaki diyaloğu teşvik etmek.

Açık alanlarda ışığın işlenmesi konusunda ilk defa bu tür kapsamlı bir yayın hazırlandığından, çalışma grubu, raporun öncelikle mevcut bilgiler ve deneyimler doğrultusunda uygulama önerileri içeren bir yayın olması konusunda hemfikir oldular. Yayınlanan uzman raporu pratikte de geçerliliğini ispat ettiği zaman, yeni edinilmiş daha doğrusu geliştirilmiş bilgiler ile standart niteliğinde işlem önerileri de yapılabilecektir.

Aydınlatma planlaması çerçevesinde çevre ve doğayı koruma unsurları Uzman raporunun teknik ve planlama ile ilgili kısımlarından önce, özellikle estetik, doğa bilimleri ve çevre ve doğayı koruma unsurlarını işleyen “Genel Temel Bilgiler“ bölümü yer alıyor. Aydınlatma planlamasının temel önemini; elektrik ışığının kullanımında mutlaka bilinmesi gereken, gün ve gece değişimlerinin döngü süreci oluşturuyor. Bunun sonucunda, ışığın ve gölgenin dağılımı, aydınlık ve karanlığın değişimi ile oluşan ışığın estetik boyutları, mekansal derinliğin ve tasarımsal heyecanın sağlanması için önemli.

Raporda bunun yanı sıra karşı ışık ve yansıma, tasarımsal hedefler ve oryantasyon, her yeri aynı anda görebilme ve kendini iyi hissetme gibi fonksiyonları sağlamak için kullanmak üzere beyaz ve renkli ışık ile ışık yönlendirme ve dağıtma olanakları gibi konular anlatılıyor. Kalıcı, enerji tasarrufu sağlayan ve çevre dostu suni ışığın kullanılma nedenleri ise, hayvan ve bitki dünyası dahil olmak üzere doğal yaşamı korumak için 1992 yılında yayınlanan Rio-Konvansiyonunda yer alıyor. Suni ışık kullanılırken, özellikle gece faaliyette olan kuş, böcek türleri üzerinde (%90’ı kelebek) etkisine dikkat edilmesi gerekiyor. Geceleri faal olan böcekler yeterli bir karanlıktan sonra yem ve partner arayışına geçtiklerinden, suni ışık bu aktif dönemlerini önemli ölçüde kısaltabilir. Ayrıca aydınlık ve lambalar, fotoaktif bir davranışı tetikleyebilir ve böcekleri zorunlu olarak ışık kaynaklarına çekerek, bu hayvanların burada yanmalarına sebep olabilir. Kuşlar da yoğun ışık miktarları ile kuluçka davranışlarından engellenebilirler. Özellikle göçebe kuşlar uçuş davranışlarında bozukluk göstererek, alıştıkları göç yollarını terkedebilir ve sürekli daireler çizebilir veya kaybolabilirler. Özellikle yüzlerce metre gökyüzüne doğru ışık demetleri veya daireler çizen ışıklar yansıtan Skybeamer’lar kuşlar için çok rahatsız edici olabilir. Bu tür veya benzeri zarar verici etkileri engellemek için zeki bir ışık tekniği kullanılmalı, ışık gücü azaltılmalı ve çevre dostu ampüller kullanılmalıdır.

Doğal yaşamın korunması için inşaat, çevre, türlerin korunmasına yönelik ve doğa yasaları kısmen farklılaştırılmış kurallar içermektedir. Hayvan dünyasının, özellikle böcek ve kuşların ve bunların koruma altındaki türlerinin etkilenmesi sözkonusu olduğunda, planlama ve suni ışığın kullanımı ile ilgili yasal sonuçlar çıkartılabilir. Genelde doğa ile ilgili yasalar ile korunan hassas veya doğaları gereği vahşi ortamda yaşayan hayvan türlerinin huzursuz edilmeleri veya bunların üreme alanlarından veya yaşam alanlarından sürülmeleri bahsedilen etkiler arasında yer almaktadır. Belirtilen objeye bağlı uygulanacak teknik tedbirlerin dışında, ışık koruma tedbirlerinin belirlenmesi (örneğin yüksek ve yoğun bitki ekimi) veya inşaat ve peyzaj planları içinde aydınlatma tekniği ile ilgili sınırlamalar ile bu tür rahatsızlıkların ve etkilerin engellenmesi de sağlanabilir. Ayrıca, ışığın kamusal ve özel alanlarda tasarımsal etkisini sınırlamak için doğayı ve çevreyi koruma çerçevesinde belediyelerin ışık ile ilgili düzenlemelerinde sınırlamalar yer alabilir. Zaten raporda; aydınlatma görevleri esnasında dikkate alınacak DIN-Normları ve kamusal alanlar için uluslararası kurallar işlenmektedir.

Temel Teknik Bilgiler Fizik kanunlarının uygulanmasında dikkate alınması ve teknolojisini kanıtlamış lamba ve ampüller hakkında doğru temel bilgilere sahip olma, ışık ile doğru çalışmanın en önemli unsurlarıdır. Sadece bu yetkinlikler ile planlamacı, sayısız talepler arasından belli amaçlara uygun ışık tasarımı yapabilecektir. Eğer aydınlatmayı artık sadece eşit düzeyli, yüzey üzerine yatay uygulanmış bir ışık halısı olarak değil, objenin görülmesini veya deneyimlenmesini sağlayan hatta duyguların ortaya çıkmasını sağlayacak bir araç olarak anlıyorsak, suni ışığın biz insanlar üzerindeki etkisi hakkında anlayışımızı da genişletmeliyiz. Işığın etkisi fiziksel olarak çok sınırlı açıklanabilir ve bilgisayar aracılığı ile sanal görselleşmenin de sınırları vardır. Dolayısıyla geçerli planlama parametrelerini tespit etmek için, çok daha geniş uygulama deneyimi ve kullanılan teknik hakkında bilgi gerekir.

Ampuller ve lambalar; tanımlı ışık etkilerinin elde edilmesini sağlayan, ayrıntılı olarak ışık dağılımı, ışık konisi, ışık yoğunluğu ve ışığın rengi ile tanımlanabilen araçlardır. Bunun dışında planlamanın sonuçları için lambanın malzeme itibariyle etkisi ve yapıya entegrasyonu da büyük önem taşır. İyi bir aydınlatma kalıcı olan aydınlatmadır. Lamba dış gövdesinin ve içindeki elektro teknik bileşenlerinin senelerce muhafaza edilmesi ve hatasız çalışması özellikle açık alanda kullanımı açısından önemlidir. Genelde bu tür bir dış alan aydınlatması planlaması ve uygulamasının çalışması çok kapsamlı ve maliyetlidir. Kullanılan ürünlerin kalitesinde yapılan tasarruf sadece gözde görülür finansal avantajlar sağlar ancak buna karşılık bakımı ve sürekli çalışır halde tutma maliyetleri yükselir. Raporda yer alan “Temel Teknik Bilgiler“ kısmında, açık alan aydınlatması ile ilgili teknik sorunlar işlenmektedir. Bu bilgiler özellikle; lambaları oluşturan lamba duyu, işletme cihazları, reflektörler ve yuvaları üzerinedir. Terim tanımlarının yanı sıra raporda “Işık tekniğinin temel bilgileri“ ve “Lamba ve ışık tekniği“ hakkında genel bilgiler verilmektedir. Burada özellikle açık alan için uygun lamba ve ışık teknikleri üzerine odaklanılmıştır. Daha kapsamlı bilgi için ilgili literatüre referans verilmektedir.

Planlama süreci Yapılandırılması hedeflenen bir alanın fonksiyonu ve yapısal gerekliliklerinin uygulama tasarımı dışında, öncelikle yaşam ve çalışma alanlarımızın mekansal biçimlendirilmesi planlanmalıdır. Dolayısıyla aydınlatma planlaması, gündüz için tasarlanmış bir mekan oluşumunun gece için çevrilmiş hali anlamına gelir. Bu da, gündüz doğal olarak algıladığımız mekanda bulunma, konfor duygusu, oryantasyon ve güvenlik gibi unsurların mekanlarda veya alan dizilimlerinde benzer kalitede yaratılmasıdır.

Sözkonusu talepler, binalar için olduğu kadar eşit oranda kent ve tarım alanlarından bahçelere kadar geçerlidir. Odalar özellikle bu alanları belirleyen dikey unsurlar, duvarlar, sütunlar ve açık alanda, tepeler, çalılıklar ve ağaçlar ancak şekillendirilmiş alanlarla da oluşturulur.

Yön belirlememizi %80’den fazla bir oranda çevremizdeki bu dikey elemanlarla sağlarız, yatay yüzeylerle değil. Dikey elemanların olmaması durumunda, rahatsızlık, güvensizlik (herkes bu duyguyu özellikle mekanın derinliğini seçemediğimiz sisli bir kış ortamına bakarken hisseder) duygusu oluşur. Çeşitli standart ve düzenlemelerde yapıldığı gibi, sadece yatay aydınlatmaya odaklanma hedefin tam olarak sağlanamaması ile sonuçlanacaktır. Bu tür sınırlı bir perspektif açık alanlar için yetersizdir. Bu nedenle algılamaya odaklı tasarım süreci içinde alanda dikey elemanların yer alması çok önemlidir.

Burada aşağıdaki sorular cevaplanarak kaliteli bir aydınlatma tasarımı devreye girmelidir: Alansal düzenlemenin öne çıkan elemanları nelerdir? Farklı derinlikler arasındaki derece nedir? Uzunluk gelişimi nedir ve alansal dizi nedir? Gece görüntüsü için nerede yüzey aydınlatması yapılmalı, nerede noktasal aydınlatma yapılmalıdır? Vurgulama nerede gereklidir? Açık-koyu kontrastları, ışık yoğunluğunu değiştirmek suretiyle mekan duygusunu nerede desteklerim? Nerede alan içinden yönlendirerek geçirmeliyim? Nerede daha çok kalırım, vs.? Bu tür mekansal tasarım ve biçimlendirme parametreleri genelde temel olarak uygun ışığın seçimini ve böylece kullanılacak lambaları ve istenilen ışığın etkisini elde etmek için gerekli reflektör geometrisini belirler. Lamba tipolojileri veya lamba tasarımına göre seçim genelde aydınlatılması istenen alanda uygun sonuca götürmez. Dolayısıyla ışıktan lambaya giden yol, algılama odaklı planlama sürecinden geçen yoldur. Işığa göre yapılan planlama çalışması ise iki aşamada ve aşağıda verilen çalışma adımlarında gerçekleşir.

1. Temel durum tespiti Bir talep profilinin oluşturulması Durumun belirlenmesi için ortamın son halinin analizi Finansal çerçevenin kararlaştırılması ve belirlenmesi Planlamaya katılacakların belirlenmesi 2. Planlama Konsept geliştirme Yüzeylerin, malzeme ve donanımın tanımlanması Lamba tekniğinin kararlaştırılması Elektro tekniğinin belirlenmesi Doğrulama

Aydınlatma tasarımı için model (mock-up) uygulama Planlama bölümünde anlatılan açık alanda ışığın farklı kullanım alanlarını göstermek için Stuttgart kentine bakan bir yükseklikte yer alan küçük bir parkta örnek bir ışık uygulaması geliştirildi ve çalıştırıldı. Sözkonusu tepenin en üst noktasında üstü kapalı bir oturma alanına sahip bir panorama terası bulunuyor. Bu alan arka planda L-biçimli bir cam ile kapatılmış.

Resimde aynı durum bitkilerin aydınlatılmamış hali ile gösteriliyor. Aydınlatma ve izleyicinin odaklandığı nokta tamamen mimari elemanlara yöneliyor. Açık alanın diğer kısımları görülmüyor. Gün içinde etkili olan mekansal derinlik duygusu eksik.

Mekanın üstü kısmen kapalı kısmen ahşap pergola ile kaplı. Öne doğru çıkıntı yapan üstü kapalı kısmın önünde doğal taştan yapılmış bir destek duvarı yer alıyor. Tüm görüntü ise yüksek ağaç ve çalı grupları ile çerçevelenmiş. Terastan parkın çimlerine doğru götüren bir merdiven bulunuyor.

Örnek aydınlatma çalışmasının amacı, farklı ışık teknikleri, aydınlatma yoğunlukları, yansıma açıları, renk filtereleri ve doğrusal ışık kaynakları ile mevcut objeleri ve mekanın sınırları hakkında izleyiciye bilgi vermek ve bunları görsel anlamda uygun sahneye oturtmaktı.

Çalışmanın yapısı, hem mekanın tüm durumu hem de tüm resmi öne çıkaran yapı ve bitki elemanlarını vurgulayacak şekilde tasarlandı. Ofis çalışmalarında, ortamın gündüz görüntülerini yansıtan fotoğraflarına göre senaryolar oluşturuldu ve hangi lambaların hangi sıralamada gece yanacağı ve söndürüleceği kararlaştırıldı. Önce tasarımın tamamı tüm sistemlerin kullanılması ile gerçekleştirildi.

Renkli ışık kullanımı etkiyi değiştiriyor: Yukarıdaki fotoğrafta arka taraftaki pencere sıcak beyaz ışık ile aydınlatılmış, aşağıdaki fotoğrafta ise ışık rengi renk filtreleri ile sarı renkte yansıtılıyor. Böylece üstü kapalı oturma alanları, açık alandaki doğal taş duvara göre renkler itibariyle daha öne çıkıyor. Renk kayması sayesinde rahatlık duygusu artıyor.

Bu üç farklı aydınlatma uygulaması, arka pencerenin farklı vurgulanışını gösteriyor: iki dış alanın öne çıkarılması, sol dış ve sağ duvar kenarının vurgulanması, sağ dış duvar kenarının vurgulanması. Değişiklikler, ışığın kısmi uygulanması ile mimariye farklı değer katıldığını gösteriyor.

Bu uygulamada arka pencerenin aydınlatılmamış hali gösteriliyor. Tavanın endirekt aydınlatılması sayesinde ışık duvara yansıyor. Tüm durumu dengeli bir biçimde yansıtmak için daha düşük yoğunluklarda aydınlatma yeterli oluyor. Böylece mimarinin her bir elemanı ve bitkiler olması gerektiği şekilde yansıtılıyor.

Her bir unsurun üzerindeki ışık etkisinin ayrı ayrı izlenmesi

Duvarın arkasındaki ağaç grubu, sıcak renklerde aydınlatılan sol grup ve sağda soğuk ışığa gömülen grup olarak ayrıldı. Mavi ışıklık ile ayrıca yüksek gerilimli mehtap ışığı etkisi sağlandı.

Görüntünün sol ön kısmında yer alan Solitaer ağacı deneysel amaçlı olarak önce 150 Watt’lık bir projektör ile sıcak beyaz aydınlatıldı. Sonra hafif yeşil filtreler kullanıldı ve bu sayede ağacın yapısı daha güçlü ve canlı bir görüntü kazandı. Sonra diğer taraftan 35 Watt’lık başka iki projektör daha kullanıldı. Farklı kırmızı veya sarı filtre folyoları ile yapılan renk denemeleri, ağaca çok daha fazla üç boyutluluk kazandırdı.

Yapılsal Elemanlar

Örülmüş arka duvarın geniş yansımalı sistemler ile aydınlatılması Aşağıdan, çapraz açıda verilen bir ışık ile kapalı çatı alanının endirekt aydınlatılması Işık istikametine yine çapraz olarak lamelli ahşap pergolanın çizgisel ışık ile aydınlatılması Aşağıdan bir spot ile duvarın sağ açısının alın kısmının aydınlatılması Doğal taştan yapılmış duvarın her iki taraftan çizgisel ışık ile aydınlatılması

Bitki Örtüsü

Ön cephede yer alan çimli alanın çizgisel ışık ile aydınlatılması Arka planda yer alan büyük konik görünümlü ağaç grubunun dar yansımalı komponentler ile sıcak beyaz aydınlatılması Sağ tarafta arka planda kalan ağaç grubunun soğuk beyaz ve mavi ışık ile aydınlatılması Ön planda basık yapılı SOLİTAR’ın sıcak beyaz renkte aydınlatılması

Duvarın üzerindeki iğneli ağaç, mavi beyaz ışıklandırılan ağaçlara arka planda karanlık bir siluet oluşturuyor. Çam türü ağacın yüksek yoğunluklu ışık gücü ile doğrudan aydınlatılması dahi çok fazla etki bırakmıyor, çünkü ağacın iğneli bölümleri neredeyse tüm ışığı tamamen emiyor.

Duruma bağlı olarak, tanıtılan ışık uygulamasının improvizasyon özelliği olması gerekiyordu. Ancak planlama süreci içinde geliştirilen çözümün de yerinde uygun bir şekle dönüştürülmesi gerektiğini gösterdi.

Öneriler ilk defa 20/21 Eylül tarihinde tanıtılacaktır.

Dergide s. 54.