Yer - Mekan

Metin: Inge Friebe

Fotoğraf: Kazuo Katase

Konsept sanatçısı Kazuo Katase’nin “Yer - Mekan”.

“Işığın şehri” Lyon, Renzo Piano’nun Rhone nehri kenarında yer alan yeni şık şehirleşme alanı, “Cite Internationale”si ile gurur duyuyor. Jardin Public Aval parkı Cite’nin bir parçası.

Bu peyzaj bahçesi, eski ve yeni şehir arasındaki bağlantı parçası. Geometrik kesimli çitleri ve sürekli yeşil kalabilen meşe ağaçları ile, dolaşmak ve meditasyon yapmak için son derece uygun bir sessizlik mekanı. Parkın odak noktası, Kazuo Katasse’nin minimalist tarzında yarattığı dev “ışıklı cisim”. Çevredeki doğa ve mimariye karşı başarılı bir sanatsal cevap. “Işıklı cisim”, alüminyumdan yapılmış, üst üste geçirilmiş kafes gövde katmanlarından oluşan şeffaf bir küp. Dış gövde beyaz iken iç gövde siyah ve hafif eğik. Zemin buzlu camdan oluşuyor ve altına bir ışık sistemi yerleştirilmiş. Karanlıkla birlikte ışık gövdesi aydınlatmaya ve ortam daha da karanlaştıkça çok daha parlamaya başlıyor. Neredeyse, ilk örneklerini sergiler gibi, heykel; “Kabuk ve çekirdek”, “Işık ve gölge” gibi klasik sanat konularını cisimlendiriyor.

Işıklı cisim, 2001-2004, Lyon / Fransa, Alüminyum, Lake, buzlu cam, monte edilmiş ışık tekniği, 600 x 600 x 400 cm (Cite Internationale konseptinin tamamı: Renzo Piano Yapı Çalışma Atölyesi ve Michel Corajoud / des Jardin Public Aval: Latz + Partner, Peyzaj mimarları, Kazuo Katase ile ortak çalışma)

Konsept sanatçısı, Kazuo Katase için eserlerinde ışık ve gölge fenomeninin önemi çok büyük. Bu nedenle multimedya çalışmalarının başlıklarını tamamen bu fenomen ile ilişki kurulacak şekilde veriyor. Uygulamalarından birini “başka bir ülkeden karşı ışık” olarak adlandırıyor.”Karşı ışık”, uzak doğu anlayışına göre karşıt kutupları tanımlayan Yin ve Yang’ı, “başka bir ülke olan, Japonya’yı”, Katase’nin memleketini ve etkisinde kaldığı kültürü, anımsatıyor. Katase otuz yıl önce Almanya’ya geldi. Burası onun sadece ikinci vatanı olmadı, ayrıca Batı felsefesi ve edebiyatı ile de daha derinden ilgilenme fırsatı buldu. Özellikle, Zen-Budizminde olduğu gibi çelişkileri birbirine yaklaştırmaya çalışan Romantik dönemden benzerlikler gördü. Katase, büyük bir ustalıkla, Doğu Asya ve Avrupa düşünce ve görme tarzını birleştirebiliyor.

Aydınlık ve karanlık, olumlu ve olumsuz gibi dualizimler eserlerinin içeriğini ve biçimini, hatta uzakların romantik rengi olan ve sembolü haline gelen mavi rengi belirliyor.

Kazuo Katase’nin sanatsal gelişimine bakıldığında, ışığın baştan beri ilgi alanında olduğu görülüyor. Kendisi, mesleğinin başından beri, “araç olarak fotoğraf, ışık ve gölgelerin resimleri” ile ilgilendiğini söylüyor. Bugüne kadar yaptığı çalışmalarda ise tipik fotoğraf eserleri ve ışık kutuları ortaya çıkıyor. Tüm bu çalışmalarda görsel ve içerik açısından olumsuz yönde bir değişim yaşanıyor. Bu çalışmalar, algılamanın rölativitesinin “anlamlı” resimleri. On sene sonra iki boyutlu ışık çalışmalarından üç boyutlu ışık rüyalarına nasıl geldiği sorusuna ise, Katase, karar anını resimsel bir biçimde açıklıyor: “1980 yılının bir kış günü atölyemin penceresinden dışarı bakıyordum. Önce gökyüzüne baktım sonra evimin iç avlusunun yeni yağmış kar ile zeminini gördüm. Aydınlık ışık beyaz bir malzemeye dönüşmüştü. Bu tuhaf deneyim beni çok etkiledi ve mekansal olarak bu duyguyu ifade etme arzumu kamçıladı.

Yansıyan gölgeler (ışık mekanı-gölge mekanı), 1993, The Shoto Museum of Art, Tokyo. Çeşitli malzeme, bunların arasında pirinçten yapılmış kağıt, tahta, karton, ışık kutuları, ampuller, flüoresanlar, ışık filtreleri. (Fotoğraf: Ichiro Otani)

Analitik ancak şiirsel olan “ohne Titel” (adsız) bir uygulama ortaya çıktı (ışık)”. Ampulleri minimalist bir düzende yerleştirerek sarı ve siyah lekelerden dairesel gölgeler elde eden Katase, ilk defa ışığı tabana monte etti ve mekanda aydınlık ve karanlığın olumlu ve olumsuz etkisini dengede tutmaya çalıştı. Seneler sonra, Rastatt kenti sarayının eskiden at arabaları ve atları için kullanılan ahırından sergi alanına dönüştürülen mekanında yer alan “Tutsak gölgeler” adlı eseri bu ilk denemeleri hatırlatıyor. Burada da uygulama için zemine bir ışık sistemi yerleştirilmiş. Bir gölgenin negatif olarak dönüşümü siyah olarak bir cam vitrinin içine “hapsedilmiş”, güneşin en tepede olduğu zaman eski ahırın zeminine “çizdiği”

resimlere benziyor.

Kazuo Katase bu tür uygulamaları, bir Heidegger metninde yer alan “yer açmak” eylemi ile ilişkilendirerek, “Yer-mekanlar” olarak adlandırıyor. Katase, önceden boşaltılan müze, galeri ve kilise mekanlarını, cyan renginde ışık filtreleri monte ederek difüz bir mavi ışığa daldırıyor. Mekanlarına dahil ettiği çok az sayıda cisim ise, yüksek sembol gücüne sahip: kabuk, eğimli ev, sandal, top, küp. Neredeyse mekanın tüm renklerini silen mavi içinde her şey tuhaf bir gerçek dışılık gösteriyor.

Sanatçı aynı prensibe dayanarak, birkaç senedir tasarladığı sahne düzenlemelerini oluşturuyor.

Kassel, Lübeck ve Hamburg tiyatrolarının aydınlatma ustaları ile birlikte yakın çalışma ile, seyircileri büyüleyecek sahne tasarımları geliştiriyor.

Katase’nin mekan uygulamaları her ne kadar karmaşık ve zengin çeşitliliğe sahip olsa da, diğer ışık ile çalışan sanatçılar ile karşılaştırıldığında Katase bilinçli olarak eskiden olduğu gibi çalışmalarını günışığı, ampul ve flüoresanlar ile sınırlıyor. Bunları ise günışığına yakın, berrak beyaz, “günışığı” kalitesinde kullanmayı tercih ediyor. Yeşil-mavi ışık filtreleri ile en uygun fonksiyonu, sanatsal konsepti ile en çok örtüşecek şekilde uyguluyor. Azaltma ve sıklaştırma konseptinden beslenen ve görkemli efektlerden kaçınan bir konsept. İlk mavi ışık mekanını 1985 yılında, Münih, Lenbachaus Sanat Forumunda “Fisch+Schiffleer+mehr” adlı lirik bir ışık mekan dönüşümü ile oluşturuyor. İşte bu tarihte sanat dünyası, bu Japonya’lı sanatçı ile ilk defa tanışıyor.

1992 yılında çok parçalı uygulaması “Nachtmuseum” (gece müzesi) ile Kassel kentinde Documenta IX’te yer alıyor. O tarihten sonra ise Katase’ye tüm önemli müze ve galerilerin kapıları açılıyor. Mavi mekan uygulamaları, Avrupa’nın hatta kendi vatanı Japonya’nın da birçok sanat mekanlarında görülebiliyor. Ülkesinde, Tokyo’nun Shoto Müzesinde “Yansıyan gölgeler” (ışık mekanı - gölge mekanı) adlı uygulamasını sergiliyor. Gölge mekanı uygulaması içinde Documenta uygulamasından bir eleman da yer alıyor. “Homeless” adlı ışık objesinde, içi neon ışıkları ile aydınlatılan bir karton ve dışı, kartonda uyuyan bir evsizin orjinal negatif fotoğrafı görülüyor. Toplumsal gerçeğin olumsuz tarafını, gölgeli kısmını gösteren etkileyici bir resim.

Son yıllarda, Kazuo Katase’nin çalışmaları için kent alanları giderek daha fazla önem kazanmaya başladı. Klasik veya modern mimari ile ilişkili olarak sanatını gerçekleştirmeyi bir meydan okuma ve heyecan verici bir görev olarak kabul eden Katase: “Mimariye bir eğilimim var. İçerden dışarı doğru mekansal ve düşünsel genişleme, ilham beni çok ilgilendiriyor.(...) Sanatçı ve mimar arasındaki karşılaşma son derece verimli ve ilginç olabilir” diyor. Bir çok dış alan uygulaması, sanat ile mimarinin verimli karşılaşmalar sayesinde ortaya çıkmış. Bunun ilk örneği 1995 yılında, Fransa’nın Lille kentinde Rem Koolhaas tarafından bir park alanında konsept olarak çalışılan Euralille, “Temple de la mer” adlı çalışma. Bunu Freiburg, Ludwigshafen ve Wuppertal’da başka çalışmalar izlemiş. Katase, 2005 yılında, sözkonusu yerlerde mekan ile son derece ilişkili bir başlık olan “Dengenin dairesi” adlı eseri ile Eyalet Mahkemesi için bir ışık heykeli yaratmış.

İki sene önce ise “Blue Dancer”

adlı çalışmasını, Katase’nin yaşadığı Kassel kentindeki Fulda nehrinin üzerine uyguladı. Sanatçının dış alanda son derece az malzeme ile yarattığı bu konsept metaforik bir yoğunluğa sahip. Suyun üzerinde çelik halatta yürüyen “cambaz” dengesini bir pandül ile sağlarken, on metre uzunluğa sahip flüoresan biçiminde “denge değnekleri” taşıyor. Bunlar gün içinde süt beyazı renginde görünüyor ve gece, her iki kıyı arasında mavi parlak çubuklar olarak ışık veriyor. Işık taşıyıcı görevindeki ip cambazı, gizem ve antik mitolojiye çeşitli göndermeler yapıyor. Ancak, dünyalar arası gezginin ve ip cambazının konusu, sanatçı ve çalışmaları ile de ilişkilendirilebiliyor. Başta bahsedilen Kazuo Katase’nin Lyon’daki “Lichtgestalt” (Işık ile şekiller oluşturma) çalışması gibi, Kassel kentindeki bu “Blue Dancer” (mavi dansçı) çalışması da kent merkezinde eski ve yeniyi birbirine bağlıyor ve böylece kent yapılaşması için süreklilik ve gelişmeyi temsil eden bir işaret koyuyor.

Dergide s. 70.