Liverpool Aydınlatma Stratejisi

Metin: Jill Entwistle, Kai Becker

Fotoğraf: Liverpool Vision, McCoy Wynne Photography

Ampirik araştırma İngiltere’nin Liverpool kentinin aydınlatma stratejisinin temelini oluşturuyor.

Son on yıl içinde İngiltere’nin kent aydınlatma stratejisi hareket kazandı. Doğuştan tasarrufa zorlanan idari makamlar, kamusal aydınlatmaya olan yatırımların, kent yenilemesi çerçevesinde, ticaretin ve turizmin geliştirilmesi için önemli bir araç olduğunu artık anladılar. Bu anlayış doğrultusunda aydınlatma uzmanları Liverpool için çok aşamalı bir aydınlatma stratejisi geliştirdiler. Bu stratejinin ilk fazları 2003 ile 2005 seneleri arasında gerçekleştirildi. Sözkonusu proje etabının tamamlanmasından sonra potansiyel finansörlerin stratejinin uygulaması konusunda ikna edilmesi gerekti. İşte bu noktada yeni kentsel aydınlatma stratejisinin ekonomik faydası için ampirik testler söz konusuydu.

Son senelerde çeşitli şehirler için geliştirilen aydınlatma planları ile ilgili olarak, sözkonusu stratejiyi tamamıyla uygulamaya koyma talebi bulunuyordu. Ancak, sadece belirli elemanların gerçekleştirilmesi ve projelerin diğer kısımlarının herhangi bir başka anlaflmaya kurban edilmesi, bazı aydınlatma tasarımcılarını hayal kırıklığına uğratıyor. Bu yüzden kalan kısım da tamamıyla göz ardı ediliyor ve böylece projenin homojenliği bütçe uğruna kaybettiriliyor. Veya bir stratejinin ilk aşaması, herkesin hevesi kırılana, hız (veya para) kaybedene ve planların geri kalanının herhangi bir memurun tozlu raflarında yer almasına kadar sürüyor. İlk aşamada şehrin bütün önemli alanları elden geçmiflken, finansörleri - çok da çekici olmayan - bir sonraki aşamaya geçmek için nasıl ikna edebiliriz?

Aydınlatma stratejisinin zaman içinde hız kaybetmesinin sebeplerinden biri olarak, insanların aydınlatma stratejilerinin getirdiği faydaları psikolojik olarak yaşamalarına rağmen bunun kanıtlanabilir bir şey olmamasını sayabiliriz. İşin aslı bir aydınlatma stratejisinin faydalarını ampirik olarak ispat etmek hiç kolay değil. Görünür olan ve etkisinde daha çok soyut bir boyutta, öncelikle psikolojik etki seviyesinde bulunan bir şeyi sayısal olarak nasıl gösterebilirsiniz? Çok daha zor olan başka bir soru ise aydınlatmanın, genel iyileştirme çalışmaları paketinin sadece bir kısmı olduğu durumlar ki bunları kaldırım taşlarını yenileme, inşaat için yenileme tedbirleri alma veya kent mobilyalarının yenilenmesi gibi çalışmalar ile kıyaslayabiliriz.

“Liverpool Vision” projesinin program yöneticisi ve 2001 yılından beri Sutton Vane Associates’in aydınlatma tasarımcıları ile birlikte Liverpool şehir merkezinin aydınlatma stratejisini hazırlayan Ian McCarthy bu konular üzerinde çalışıyor. Faz 1 olarak adlandırılan konseptin birinci bölümü gerçekleştirildi. Ağustos 2003 ile Mayıs 2005 tarihleri arasında 28 bina ve tarihi eserin ışıklandırılması için yaklaşık 1.88 milyon EURO harcandı. Proje “Single Regeneration Budget” ve “Northwest Regional Development Agency” tarafından “Merseyside Objective 1 Program”ı çerçevesinde finanse edildi. Faz 1’in odak noktası; sinyal etkisi ve bilinirlik derecesi yüksek olan şehir içi ve dışındaki binalar oldu. Örneğin kiliseler, Cultural Quarter, Hope Street ve Waterfront Area bölgelerindeki objeler. Bazı binalar ilk defa aydınlatıldı. Bunun yanısıra, daha önce eskimiş veya ekonomik olmayan tekniklerle ışıklandırılmış yapıların aydınlatma sistemleri iyilefltirildi.

Liverpool kentinde bugüne kadar sokak ve bina ışıklandırması için çok yüksek miktarda natrium aydınlatması kullanıldığından, aktüel olarak uygulanan aydınlatma stratejisi öncelikle beyaz ışık uygulamasına dayanıyor. Dolayısıyla, binalar sokak aydınlatmasından farklılaştırılıyor ve kendi renklerinde sergileniyorlar. Şehirde yapı malzemesi olarak çeşitli renklerde veya farklı pişirme tarzlarında Portland taşı, kum taşı gibi yapı taşları kullanıldığından efektler son derece etkileyici. Örneğin şehrin tam ortasında duran, feneri andıran ve içinde yerel radyo vericisi yer alan “Radio Tower”, uygulanan değişiklikler ile çok daha renkli ve dramatik görünüyor.

Aydınlatma stratejisinin ilk aşaması tamamladıktan sonra başka binalar da programa alındı. Sutton Vane Associates’den önerilen objeleri incelemesi ve planın bütünlüğü içerisinde uygunluğu konusunda bilgi vermeleri istendi. Aydınlatma tasarımcıları aktif olarak her binanın aydınlatmasında yer almadıklarından ve ayrıntılı çalışmaları yürüten firmaların Know-How’ı farklı olabileceğinden, Sutton Vane Associates şirketi tarihi binalarda çalışılırken dikkat edilecek pratik konuları ele alan bir doküman hazırladı. Bu bilgiler daha çok lambaların yaşam ömrü veya bakımın kolaylaşması için lambaların kısıtlanması gibi sorunlardan bahsediyordu. Ancak yine de bu doküman, genel master plana sadık kalmak şartıyla belli bir özgürlük sunmaktaydı.

Projenin bir sonraki aşamasına geçmeden önce, Ian McCarthy önce birinci aşamanın başarısını ölçmek ve finansörleri yatırımlara teşvik etmek istedi. Ancak bu zor bir çalışmaydı, çünkü İngiliz veya Avrupa şehirlerinde aydınlatma stratejilerinin ekonomik avantajlarını gösteren çok az bilgi bulunuyordu. Kent aydınlatmasının şehrin ekonomisi üzerindeki etkilerini gösterebilmek bir çalışma yapıldı. Ian McCarthy: “Kesin bir bilim değil, ancak ekonomik faydaların ölçümünü yeni bir seviyeye taşıdık.”

“Feature Lighting in Liverpool City Center: an impact assessment” (Liverpool Şehir Merkezinde Aydınlatma Özelliği: etki ölçümü” isimli bu çalışma, kent danışmanları Jon Dawson Associates tarafından hazırlandı. Araştırma özellikle bugüne kadar yapılan yatırımlar ve gelirler arasındaki ilişkiyi gösterecek, ekonomik sonuçların miktarlarını tanımlayacak ve hemen değerlendirilemeyen stratejik faydaları ortaya çıkartacaktı.

Çalışma ile aydınlatma çalışmalarının, gece saatlerinde gerçekleşen ticari faaliyetlere, turizme, sanat ve kültür alanlarına, şehrin imajına, suç işleme oranlarına ve güvenliğine katkıları incelendi. Bunun yanısıra, araştırma mevcut modelin geliştirilmesine yönelik fikirler getirerek ortaya konucak çıktıların maksimizasyonunu hedefledi.

Bu çalışmalarda araştırmacılar farklı kaynaklardan faydalandılar: bazı sonuçlar sokakta yapılan araştırmalara dayandırıldı. Rasgele seçilen 200 kişiye aydınlatma konsepti konusunda fikirleri soruldu. Diğer veriler, her sene gerçekleştirilen “City Centre Perceptions Survey” (Şehir Merkezi Algılama Araştırması)

araştırmasından alındı. Bu araştırmaya göre düzenli olarak sokaktan geçen 1000 kişi ile sözlü anket yapıldı. Anket sorularının bir kısmı özellikle şehrin aydınlatma konsepti ile ilgiliydi. Ayrıca, ışıklandırılan binaların sahipleri, idarecileri veya geceleri gastronomi, turizm ve sanat alanında ticari faaliyetlerini sürdüren işletmeler ve aydınlatma elemanlarının uygulaması konusunda bilgi sahibi kişiler ile görüşüldü. Bu veriler turizm veri kaynaklarından alınan bilgiler ile tamamlandı.

Görüşmelerde kişilerden; aydınlatma modellerinin bilinirliği konusunda ve bu örneklerin görsel etkisinin algılanması, aydınlatmanın, şehri kişisel olarak beğenmeye olan etkisi, bireysel yürüme alışkanlıklarındaki değişimlere ve güvenlik duygusuna etkisi, şehirde geçirdikleri süre içinde aydınlatmanın zamana olan etkisi ve şehir merkezini ziyaret edenlerin sayısına olan muhtemel etkileri konusunda görüşleri istendi. Ayrıca gece yürüyüflleri için ilgilerinin boyutları, otobüs ile yolculuğa olan ilgileri veya kişilerin gece dışarı çıktıklarında şehir merkezindeki dolmuş tarzı gezileri ve ortalama ödedikleri ücretler soruldu.

Araştırmanın sonucu, çoğunlukla kişilerin öncelikle aydınlatma konseptine olumlu tepki verdiklerini gösterdi. Ankete tabi tutulanların %83’ü, şehir merkezinde aydınlatılan önemli bina ve simgeleri gece çok daha beğendiklerini ifade ettiler. Ankete katılan bina ve işletme sahiplerinden elde edilen sonuçlar ise, bu kişilerin de genelde olumlu bir izlenime sahip olduklarını ancak miktar olarak gelirlerine etkisini ölçemediklerini gösterdi. Onlara göre, bu tür bir bilgi için henüz çok erkendi ve aydınlatma konusunu, diğer iyileştirme çalışmalarından izole ederek değerlendirmek mümkün değildi.

Buna karşılık “City Centre Perception Survey”, şehir merkezini ziyaret edenlerin %46’sının karanlığın basması ile şehirde daha uzun kaldıklarını gösterdi. Ankete katılanların %37’si, yapı aydınlatmalarının kendilerini daha fazla para harcamaya teşvik ettiğini belirtti. Fazladan harcanan bu rakamlar daha fazla alışveriş, sinema ziyaretleri veya restoran türü mekanlarda daha fazla vakit geçirmeye yöneltildi. Sonuçlara göre bu rakamlar kişi ve ziyaret başına yedi ile yirmi euro arasında gerçekleşti.

Sokakta yapılan araştırma ayrıca ankete katılanlardan, şehirde yaşayanların ve ziyaretçilerin %24’ünün yeni aydınlatma çalışmaları nedeniyle daha sık şehir merkezine geldiğini gösterdi. Buna karşılık benzer oranda bir grup şehirde çok daha fazla vakit geçirdiklerini ifade etti. Ankete katılanların %73’ü, ışıklandırılan binaları göstermek için başkalarını da yanlarında getirdiklerini belirttiler.

Araştırma, turizm açısından etkili olması ve bir çekim alanının oluflturabilmesi açısından, aydınlatma konseptinin belli bir hacim ve yoğunluk göstermesi gerektiğini ortaya koyuyor. Aslında konsept henüz tam anlamıyla çalışmıyor, çünkü aydınlatmanın uygulandığı üç ana merkez farklı semtlere dağılmış durumda; ki bu da beraber bir çekim alanı oluşturmalarını çok güçlefltiriyor. Başka türlü ifade etmek gerekirse; “City of Light” (Işık şehri) lakabını alması için henüz çok erken. Yine de birinci faz şimdiden Liverpool’un muhteşem mimari mirasını sahneliyor. Böylece şehir turistler için çekici bir mekan olma anlamında geç de olsa değer kazandı.

Sokakta yapılan anket sonuçlarına bakılırsa, ziyaretçilerin %88’i şehrin bu halini beğenmiş ve %89’u, yapıların aydınlatıldığı alanlarda daha çok zaman geçirmek istediklerini ifade ediyorlar. Şehri gezenlerin yarısı, ki %72’si yurtdışından gelenlerden oluşuyor, aydınlatılan yapıları ve simgeleri görmek için özel bir gezi yapacaklarını söylüyorlar.

Aydınlatma stratejisinin tamamen uygulanmasını takiben, gelir getirici bir etkinlik olarak şehir içinde düzenlenebilecek gece gezileri düşünüldü. Yine ziyaretçilerin tepkisi cesaret vericiydi, şehri gezenlerin %57’si (%81’i yurtdışından gelenler) gece yapılacak yürüyüş şeklindeki gezilere, %49’u (%68’i yurtdışından gelenler) ise otobüs/ dolmuş ile yapılacak gezilere ilgi göstereceklerini belirttiler.

Bunun yanısıra, İngiltere’nin diğer yerlerinde daha önceden incelenen suç işlemeye ve güvenliğe yönelik sorular da araştırmada yer aldı. Bu konu ile ilgili olarak aydınlatma stratejilerinin faydaları ve etkileri ortada. Çünkü aydınlatılan alanlar güvenlik hissi verdiği gibi, aydınlatılan alanların insanları kendine çekmesi ile birlikte, bu alanların denetlenmesi de sözkonusu.

İfadeler anket tarafından da desteklendi. Ankete katılanların %83’ü yapıları aydınlatılmış olan alanlarda bulunmak istediklerini belirttiler. Ayrıca, kadınların %86’ısı ve erkeklerin %76’sı öncesine göre, hava karardıktan sonra şehir merkezinde aydınlatılmış anlanlarda kendilerini daha güvende hissettiklerini söylediler.

Araştırmanın en önemli amaçlarından biri, aydınlatma stratejisininin hangi ölçülebilir finansal faydaları sağladığını göstermekti. Bu bağlamda açıkça belirtilmeli ki, araştırma istatistik veri ve hesaplamalara dayanıyor. Ancak sonuç bölümünde henüz projenin ilk aşaması bitmesine rağmen ekonomik faydaların şimdiden sağlandığı gösteriliyor. Miktar olarak bugüne kadar tespit edilen gelir, rapora göre yaklaşık 4.7 milyon EURO.

Bu rakama, ankete katılanların vermiş oldukları bilgiler baz alınıp aydınlatılan ortamların teşvik ettiği durumlarda yapılan fazladan harcamalara çeşitli istatistiksel parametreler eklenerek ulaşıldı. Bu arada, Liverpool kentinin her sene yaklaşık günlük veya konaklamalı 20 milyon ziyaretçisi olduğu, bunlardan %41’inin ilk defa şehirde kaldığı dikkate alındı. Ayrıca hesaplamalara şehrin 16 Port of Liverpool Binası yaş üzerinde veya daha yaşlı olan 351.000 nüfusunun %85’inin de şehir merkezini kullandığı eklendi. Tespit edilen kişi sayıları çeşitli hesaplama aşamalarında fazladan yapılan harcamaların ortalamalarını teşkil eden farklı para birimleri ile çarpıldı. Elde edilen sonuçlar belirtilen yaklaşık 4.7 milyon Euro’yu oluşturdu.

Bu rakama karşı yapılan 1.88 milyon Euro’luk yatırım ve 114.000 Euro’luk sürekli ödenen yıllık giderler ile karşılaştırıldı. Araştırma ayrıca, aydınlatmaya uygun teklifler için daha somut verilerin olması halinde daha fazla ekonomik faydaların hesaplanabileceğini ortaya koyuyor. Bunlar örneğin, 841.000 Euro gelir getirmesi tahmin edilen gece turlarının gerçekleştirilmesi olabilir.

Rapor, modelin hızlı gelir getireceğini, böylece uygulama ve işletme maliyetlerinin geri alınabileceğini ve hatta bunun üzerinde gelir kaydedileceğini belirtilyor. Ian McCarthy için araştırma, aydınlatma modelinin şehrin gece algılanması üzerinde olumlu etkisi olduğuna ve şehrin ekonomik gelişmesine katkısı olduğuna dair ikna edici argümanlar içeriyor.

Modellerinin ilk başarılardan sonra dondurulmasına alışkın olan aydınlatma tasarımcıları için, bu tür bir çalışmanın geliştirmeye yönelik bir işaret olması ümit verici. Sutton Vane Associates tarafından açıkça talep edilen, mevcut aydınlatma alanlarının bağlantısı, planlanan gece gezilerini başarılı şekilde gerçekleştirmek için bir gereklilik olarak görüldü. Eğer bir dünya kültürü mirası yolunun aydınlatma ile tamamlanması için planların etkili olması isteniyorsa, bunlara yeni bölgelerin ve mevcut alanların birbirine bağlanması ve bu bağlantıların aydınlatılması gerekir. Böylece araştırma, yeni aydınlatma gruplarının geliştirilmesinden, yeni binaların aydınlatma tasarımlarına, sokak ve raylı sistemlerin aydınlatma metodlarından yepyeni ışık sanatı uygulamaları için belirlenecek görevlere kadar, geleceğe yönelik önerilere gelip dayanıyor. Muhtemelen daha fazla uygun yatırım asıl modelin kalıcı olmasını sağlayabilir ve araştırmada belirtildiği gibi, birbirine daha yakın ve böylece daha çekici bir çevre yaratılarak çok daha iyi pazarlanabilecek bir ürün ortaya çıkartılabilir.

Aydınlatmaya yapılacak her ek yatırımın turizmi arttıracağından ve şehrin gece görüntüsünün çok daha iyi pazarlanabileceği konusunda şüphe yok. Gece atmosferinin etkileri muhteşem olabilir, daha fazla ekonomik faydalar sağlanabilir ve gece etkinliklerine değer kazandırabilir. Bu da sonuç olarak, Liverpool şehrinin “City of Light” olarak anılmasına inandırıcılık sağlar.

Araştırmanın sonuçları yatırımcıları bir başka adımı daha atmak için cesaretlendirdi. Çünkü artık aydınlatma stratejisinin ikinci aşamasına geçildi. Bu kapsamda Albert Dock, Queens Building, Victoria Monument, St John’s

Tower, St Lukes Kilisesi ve Paradise Street’deki devasa inşaat alanına sınır olan alan, Hannover Street’de Numara 1 yer alıyor. Bu aşamayı tamamlama süresi Mart 2007 olarak öngörülüyor. Daha büyük, karmaşık projeler, ki bunlar arasında Lime Street istasyonuna giriş, sene içinde tamamlanacak. Liverpool Vision’dan Ian McCarthy, ikinci aşamaya, ampirik araştırma olmadan hiç başlanmamış olacağını düşünüyor. “Finansörlerin ikna edilmesi şarttı”, diyor. “İlk defa bir aydınlatma stratejisinin ekonomik faydaları konusunda daha net rakamlar gösterebiliyoruz. Böylece, kamusal finansörlerin birinci fazda yaptıkları yatırımları açıklayabiliyoruz.

Araştırma ikinci aşama için daha fazla para sağlamamıza olanak tanıdı ve sonuç olarak verilerimiz ile başka bina sahiplerini aydınlatmanın faydaları konusunda ikna edebildik.”

Dergide s. 50.