Yüksek Binaların Aydınlatması

Metin: Robert Prouse

Fotoğraf: Howard Brandston

Bilindiği kadarıyla iyi pazarlama başarının anahtarıdır. Bugünlerde, halk kitlelerine hangi araçla ulaşılacağı zaten belli: medya. Hangi şekilde olursa olsun, günlük yaşantımıza doğal bir şekilde girmiş durumda. Fakat, nazikçe başka kavramları almak zorunda olduğumuz günler de oldu. Mimari artık kurumsal kimliğin sadece “bir” yapıtaşı, zamanında ona olağanüstü bir yer verilirdi. Ve daha fazla algılamaya olan istek, binanın yüksekliği ile ilişkilendirilirdi. Bu konuda bugüne kadar herhangi bir değişiklik olmadı. Kentlerin görüntülerini, geceleri de yüksek binalar belirliyor, eğer aydınlatılmış iseler… Ancak bu tür bir pazarlama etkisini hiçbir işletmeci kaçırmak istemez. Aşağıdaki makalede yüksek yapıların aydınlatılmasında bir aydınlatma tasarımcısının karşısına çıkacaklar veriliyor.

Yüksek binaların aydınlatılması, aydınlatma tasarımcısı için heyecan verici bir görevdir. Tanıdığımız veya ziyaret ettiğimiz şehirlerin gökdelenlerinin gece görüntüleri hatırlarımızda kalır. Bazı gökdelenler gece görüntüleri ile simgesel bir konuma erişmiştir (mesela Empire State binasını veya Eyfel kulesini şöyle bir düşününüz). Başarılı projelerde, felsefi ve teknik zorlukları başarılı analizler ile ilişkilendirmek mümkün olmuştur. Bu zorluklar birbirine benzer ancak iç mekanlardaki aydınlatma projelerine de çok bağlıdır. Manhattan’deki gayrimenkullarda olduğu gibi, konum çok önemlidir. Lambaların monte edileceği uygun yerlerin bulunması için daima fazla zaman ve enerji sarf edilir. Ancak, çok önceleri Louis Kahn’ın yaptığı gibi şu sorunun sorulması ile başlanılması gerekmez mi? “Bina neyi ifade etmek istiyor?” ,”Bina gece nasıl görünmeli?” Eğer bu sorular cevaplandırılabiliyorsa, tasarım ekibi projeyi başarılı bir şekilde uygulayabilmek için, montaj, fotometrik veriler, hesaplar, spesifikasyonlar ve diğer sorular hakkında düşünmeye başlayabilir.

Her aydınlatma projesinde olduğu gibi aydınlatma tasarımının hedefini göz önünde bulundurmak gerekiyor. Bu bina neden aydınlatılacak?

Bu soru sadece yüksek binaların dıştan aydınlatılması için geçerli değil. İç mekan aydınlatmasında da bu soruyu sormamız gerekiyor: Aydınlatma ne kadar ve sadece fonksiyonel olabilir? Veya belirli bir görsel efekt mi hedefleniyor? Aydınlatma tasarımcısı bu sorulara mimar ve yapı sahibi ile cevaplar bulmalıdır. Deneyimlerimize göre, yüksek binalar genelde bir ifade yaratmak için aydınlatılır. Daha kısa binalar ise, gece görüntüsü içerisinde halkı kendisine çekebilme (örneğin perakende satış mağazaları) etkisi yaratması, ayrıca da güveni güçlendirmesi (büro binaları) için aydınlatılır. Yüksek binaların aydınlatması neredeyse genellikle bunları gece gökdelenler görüntüsüne yerleştirmek için yapılır, böylece diğer evlerin üzerinden yükselirler ve halkın aydınlatılmış binalar resmine yerleşirler.

sonra aydınlatma tasarımcısının görevi, bununla ilgili bir kavramsal eskiz hazırlamak ve binanın gece nasıl görünmesi gerektiğini veya görünebileceğini çizmesidir. Bu çalışmayı yaparken, binanın gündüz göründüğü gibi gece de görünmesini sağlamak nadiren mümkündür. Gün ışığı, normal olarak elektrikli ışık ile sağlanamayacak iki bileşene sahiptir. Birinci bileşen, açık, güneşli veya bulutlu bir günde görülen sonsuz büyük ve geniş gökyüzünün kendisidir. Gün ışığı tüm yüzeyleri ve yapıları aynı oranda aydınlatır. Hatta aynaya benzeyen yüzeyler her noktadan eşit oranda aydınlatılır, çünkü her an gökyüzü ışığını yansıtırlar. İkinci bileşen doğrudan güneş ışınlarıdır. Bu ışığın zor taklit edilebilen birçok ilginç özelliği vardır. Bir taraftan güneşe olan mesafesi ile nokta şekilli bir kaynaktır, bu nedenle gölgeler keskindir. Diğer taraftan demetler halinde yansıyan güneş ışınlarıdır, ışık huzmeleri birbirine paraleldir. Bu iki faktör bilincimizin derinliklerinde hepimize tanıdık olan gölge örneklerini sergiler. Sonuçta güneşin konumu da değişir ve bu nedenle bina değişir ve gölgeler, gece taklit edilemeyecek animasyonlar oluşturur.

Ancak bir binanın gece görüntüsü gün içerisindeki görüntüsünden farklı olmalıdır. Binanın gece mi gündüz mü daha “iyi” veya “kötü” göründüğü karşılaştırması değildir bu. İyi aydınlatılmış ve iyi inşa edilmiş bir bina gündüz ve gece farklı avantajlara sahip olmalıdır. Her bina eşsizdir ve bu nedenle her binanın aydınlatılması da ona göre yapılmalıdır. Ancak, seçime göre bir binanın farklı bölümleri, her bir alanı aydınlatmadan, sadece siluetini oluşturulacak şekilde aydınlatılabilir. Bu tür bir aydınlatma sonucu binanın derinliği ve yapısı vurgulanır ve muhtemelen gün ışığının yansıtamayacağı üçboyutlu şekli ön plana çıkar.

İşlem düz bir metot ile başlayabilir, örneğin önce binanın çevre çizgisi veya özelliklerinden biri aydınlatılır. Sonra bir kalem ile hangi elemanların ve yüzeylerin ön plana çıkartılacağı ve böylece gece görüntüsünde binanın belirginleştirileceği işaretlenir. Bu ayrıntıların düşünülmesi önemlidir. Deneyimli aydınlatma tasarımcıları bu tür ışık kompozisyonlarını akıllarında hayal edebilir. Ancak hayalin, belirli bir zaman içerisinde ekip içindeki diğer aydınlatma tasarımcıları ve yapı sahipleri ile paylaşılması gerekmektedir.

Sunumlar hazırlamak için farklı olanaklar bulunmaktadır. Birkaç yıl öncesine kadar sunum için binanın aydınlatma proje çizimi, daha doğrusu binanın yandan görüntüsü koyu bir kağıt üzerine kopyalanıyordu. Sonra elektrikli ışığın efektleri farklı renkte kalemler veya renk noktaları ile kağıt üzerine çiziliyordu. Fikirleri hemen çizimler ile göstermek veya opsiyonlardan herhangi biri üzerinde çalışmaya devam etmeden önce farklı opsiyonları kısaca göstermek için bu metot son derece pratik. Günümüzde artık Photoshop gibi sunum programları bulunuyor. Bu program ile mevcut binaların, daha doğrusu gerçek tasarım fotoğrafları üzerinde çalışılabiliyor. Deneyimli aydınlatma tasarımcıları bu yazılımlar ile çok rahat çalışabiliyor ve tüm efektleri gerçekmiş gibi yansıtabiliyor.

Diğer taraftan seçilen yapı malzemeleri (yansıma davranışları önceden hesaplanmış) ile çeşitli lambaların fotometrik performansını yansıtabilen programlar da var ve önerilen aydınlatma tasarımı ile ilgili, neredeyse gerçekçi bir sunum yaratabiliyor.

Dış alanlar için hazırlanacak bir aydınlatma kavramında, tasarımın bir bölümü olarak lambaların monte edilebilme ve çıkartılma olanakları da dikkate alınmalıdır. Dış alan aydınlatmasında bu konuya iç alandan daha fazla önem verilmelidir. Lambaları asacak bir tavan yoktur! Bazen lambaların binaya belirli bir mesafede uygulanabileceği yeterli alan mevcuttur. Ancak gökdelenler birbirine çok yakın konumlandırıldıklarından, şehir içinde bulunan gökdelenlerde bu mümkün değildir. Özgürlük Anıtındaki çalışmamız örnek bir çalışmadır. Neredeyse New York limanında bulunan bir ada üzerinde tek olarak durduğu için ve anıta yakın bir noktaya başka binaların inşa edilmesi söz konusu olmadığından, özel konstrüksiyonlar kurmak, hatta kısmen yeraltında lambaları tam olması gereken noktalara yerleştirmek ve hassas ayar yapmak mümkün olmuştur. Bu “küçük yapılar” a yansıtıcılar yerleştirilmiş ve lambaların yönlendirilmeleri yapıldıktan sonra, yansıtıcılara doğru yön verilmiş ve sabitlenme işlemleri yapılmıştır. Böylece en uygun ışık yansıması garanti edilmiş ve Özgürlük Anıtını ziyarete gelenler yansımaya maruz kalmamıştır.

Resimde, “Ulusal Newark Binası” olarak da bilinen, ABD’nin New Jersey eyaletine bağlı Newark kentinde yer alan “744 Broad Street” görülüyor. Yirmili yıllarda inşa edilen bina Newark şehrinin en yüksek binası. Birkaç yıl önce tamamıyla yenilenen bina, şık ofis merkezine dönüştürülmüş. Bilgisayar ile yapılan tasarımlarda gerçek ışık fotometrisi Photoshop programı ile Newark kentinin gece görüntüsüne yerleştirilmiş.

Nadiren komşu binalar lamba montajları için kullanılabilir. Genelde bu aydınlatılacak bina, sadece tek bir sahibi olan bir bina kompleksine ait ise mümkündür. Bununla ilgili etkileyici bir örnek New York şehrinde (NBC televizyonunun da bulunduğu bina) 20 Rockefeller Plaza’nın Abe Feder binasının tasarımıdır. Komşu olan ancak daha kısa olan binanın çatısına bir dizi lambalar monte edilmiştir. Bunlar ışık huzmelerini daha geniş yansıtacak şekilde konumlandırılmıştır.

Bu örnekler, çoğu yüksek binanın aşağıdan uplight’lar ile aydınlatılmış olduğunu gösterir. Aslında bu durum International Dark Sky gibi derneklerin tavsiyelerine karşı bir tasarımdır ancak çoğu zaman tek uygulanabilen çözümdür.

Aşağı doğru yönlendirilmiş bir aydınlatma için normalde lambaların hareketli askılara monte edilmesi gerekmektedir. Ancak gündüzleri bu güzel bir görüntü değildir ve gece yansıma yaparlar. Işık kirliliği açısından çoğu şehir artık “tamamıyla kabul edilemez” durumdadır.

Hatta New York şehrindeki gökdelen sahipleri dahi, gece dış aydınlatmaları kapatma kararı almışlardır. Böylece göçmen kuşlar rahatsız edilmeyecektir.

tasarımcısı birçok katmanları olan binanın en üst alanlarının aydınlatılması ile ilgili bir fırsat yakalayabilir. Düz çatılı alanların binanın kiralayıcıları için erişilemez olması halinde, sokaktaki insanlar tarafından görülmemesi gereken lambaları yerleştirmek için birçok başka olanak bulunmaktadır. Bir binanın gövdesi tamamen ışık ile ortaya çıkartılmamalıdır. Bir binanın üst katlarının dramatik bir şekilde aydınlatılması halinde, gökdelen havada uçuşan bir ruh gibi görünebilir. Dolayısıyla binanın alt katlarının da en azından yumuşak bir şekilde aydınlatılması ve görsel olarak şehrin kulisine entegre edilmesi gerekir. 744 Broad Street projesi bunun için iyi bir örnektir.

Bazen modern bir binanın yüzeyi tamamıyla ayna görevi yapan elemanlardan oluşur, yansıtan camlar ve çelik bunun için uygun örneklerdir. Ayna görevi yapan yüzeyler gece son derece zor aydınlatılır. Gün ışığında gökyüzünün ışığı ile canlanırlar. Bu yüzeylere ne kadar elektriksel ışık yansıtsa da, efektleri sınırlıdır. Eğer aydınlatma tasarımcısı, aydınlatma sürecine erken dahil edilmiş ise, tasarım ekibi ile, uygun yüzey için ilgili malzemeleri bulma konusunda birlikte çalışabilir. Aynı zorluklar ile Kuala Lumpur’da bulunan Petronas Kulelerinin aydınlatılmasında karşılaşılmıştır. Cesar Peli bina yüzeyinin büyük bir kısmını çelik ile kaplamak istemiştir. Sonunda gerçekten çelik kullanılmıştır, ancak özel bir yüzey seçilmiştir. Gün ışığında bu yüzey keskin ve metalik bir görüntü verirken gece ışığı iyi yansıtmıştır.

Bazen bir binanın mimarisi aydınlatmaya uygun olmaz. Yansıtmalı camlardan oluşan bir cephe zor aydınlatılacaktır. Bu durumlarda binanın temeli Neon daha doğrusu ışık rayları ile belirginleştirilir. Günümüzde LED teknolojisi bunun için çok çeşitli olanaklar sunmaktadır. ABD’nin Georgia eyaletindeki Atlanta kentinde bulunan gökdelenin yapısına uygun olarak düz flüoresanlar yerleştirilmiştir. Bu teknik köprü aydınlatmasından gelmektedir: Bir ışık zinciri oluşturulur ve küçük ışık noktaları yanıp sönerek binanın ilginç bölümlerini öne çıkartır.

Bu tür projelerde uygulanan lambalar ile ilgili son bir bilgi: tüm projektör üreticileri bir ürün ile ilgili çeşitli versiyonlar, örneğin çeşitli yansıma açıları, sunmaktadır. Çoğu kısa, orta ile geniş yansımalı olabilmekte veya ışık konisinin yüksekliğine bağlı olarak çeşitli genişliklerde değişmektedir. Bu ürünler çoğu kısa binaların alçak cephelerinin aydınlatması için yeterlidir, ancak yüksek binaların geniş aydınlatılması için tasarlanmamıştır. Bu amaçla ve çoğunlukla iki farklı lambadan biri kullanılır: kapasitesi güçlü ve dar unvanını koruyabilmişti. Asya’ya özgü çizgisel aydınlatma türü soğuk beyaz ışık renkleri her iki binada da uygulanmış.

Kuala Lumpur’da bulunan Petronas Kuleleri 2004 yılının sonunda Taipei 101 Tower tarafından “aşılana” kadar birkaç sene süreyle “dünyanın en yüksek binası”

ABD’nin Georgia eyaletine bağlı Atlanta kentinin en yüksek binası Hotel Peachtree Plaza’dır. Burada düz flüoresanlar mimari yapıya entegre edilmiş, bu sayede bina köşeli değil, köprü aydınlatmalarından bilinen, noktasal olarak aydınlatılmış.

yansımalı lambalar (her eksende 10 dereceden az), yine tek bir eksen üzerinde yansıma açıları 10 derece veya daha az olan asimetrik lambalar veya diğer tarafta daha geniş olanlar (60 derece, 90 derece veya daha fazla). En sonuncular bir binanın yatay yüzeyini yakından daha etkili bir şekilde aydınlatmak için uygulanır, örneğin ara katlarda merdiven sahanlıkları, düz çatılar veya başka projelerde, binaya daha uzak mesafede lambaların yerleştirilememesi durumunda ki şehir ortamında çoğu kez bu durum ile karşı karşıya kalınmaktadır. Bu tür lambaları ürün yelpazesinde bulunduran üreticiler mevcuttur ancak ABD’de giderek azalmaktadır.

ABD’nin Tennessee eyaletine bağlı Knoxvilee’deki Henley Street Köprüsü arka arkaya dizili ışık noktalarından oluşan ışık zinciri türünde bir aydınlatma örneğini sergiliyor. Bu tür bir aydınlatma yapılardaki bazı enteresan bölümlerin vurgulanması için de uygulanıyor.

Dergide s. 62.