Sürdürülebilir gökdelen aydınlatma tasarımı ve enerji yönetimi

Geride bıraktığımız yüzyılda ve günümüzde, gelişmiş ülkelerde erişilen refah seviyesini, geri dönüşümü olmayan, edinmesi en kolay ve ucuz enerji kaynağı, petrole borçluyuz. Ama artık bilinen gerçek ‘petrol çağının son günlerini yaşadığı’dır.

Bir taraftan dünyadaki petrol kontrolünü elde tutabilmek için yapılan savaşlara, dolaylı olarak karışıp, sonuçlarının sıkıntıları yaşıyoruz. Diğer taraftan ‘Gelişmiş endüstri toplumlarının kent’lerinde’ yapılan küçük, büyük ölçekteki ‘Gökdelen’ binalarındaki petrole dayalı enerji kaynaklarının kullanılıp tüketilmesinden dolayı doğrudan havaya püskürtülen CO2 emisyonu ve benzeri atık gazların atmosferde oluşan ‘sera etkisi’ ile dünyanın ikliminin değiştiği gerçeği ile karşı karşıya gelmiş durumdayız. Bu sera etkisi özellikle yüksek ve büyük binaların yoğunlaştığı kentlerin üzerindeki atmosferde ‘ısı adaları’ oluşturarak bölgesel/küresel iklim değişmelerine neden olmaktadır. ‘İklim değişikliğinin bir insan hakları ihlali’ olduğu konusu göz ardı edilmemelidir. Geçimini doğadan sağlayan insanlar, iklimsel değişiklerinin neden olduğu -su baskınları, depremler, tabii afetlerden dolayı başka yerlere göç edip- hayatlarına tekrar başlamak zorunda kalmaktadırlar.

Global ısınmayı ve gazların giderek azalmasının sağlanması adına kurulan Kyoto Protokol’üne, bu ısınmaya en büyük katkısı olan Amerika ve Çin henüz imza atmamak için dans etmektedirler. Türkiye de henüz Protokole imza atmayan ülkeler grubunda bulunmaktadır. Bu nedenden doğru Protokol’ün başarısızlığı gündeme aralıklarla gelmektedir.

Mimar ve aydınlatma tasarımcıları, bina sektörünün tüm uzman ve çalışanlarının yukarıdaki söylediğim önemli nedenlerden doğru çevre bilinçli ‘Gökdelen Aydınlatma’ tasarımının nasıl yapılması gerektiği üzerine çok iyi enerji yönetimi stratejisi sağladıktan sonra uygulamaya başlamaları doğru olacaktır. Akla ilk gelen soru haliyle ‘Gökdelen Binasının’ sürdürebilir bir ölçekte bina olup olmadığı hususudur. Eskiden yapılmış bir gökdelenin enerji bilinçli restorasyonu nasıl yapılmalıdır? Sürdürebilir Gökdelen yapabiliriz dersek, nasıl yaparız? sorularına örneklerle yanıt vermek istiyorum.

1945’li yıllardan başlayıp daha sonra elektrik enerjisinin bolca kullanıldığı yıllarda değişik amaçlı kullanımlı mekanlarda ‘minimum yeterli ışık’ seviyesi radikal bir ölçekte artarak tüketilen elektrik enerjisini de otomatik olarak artırmıştır. Amerika’da 1960 yılı ortalarında inşa edilen Elektrik Kamu Hizmeti Merkez Binasının 1976’lar da restorasyonu yapılırken aydınlatma tasarımında izlenen stratejiler şöyle:

- ofislerdeki kullanılan ışık seviyesi 300-350 fc’ya çıkartılmış - teşhir salonlarında 550 fc’ya kadar çıkartılmış - gösteri ve konferans odalarında 600 fc’ya kadar çıkarılmış - gece aydınlatması için dış cephede bulunan 288 pencerede 500 W’lık armatürler kullanılmış.

Proje mimarı, tasarım safhasında olan bu binanın uygulama maliyetinin eğer ışık seviyesi 150 fc kesilirse, toplam bina inşaat maliyetinden 1 milyon ABD Doları kadar indirmeyi planlayarak işe başlamıştır. Bu yapılan indirimde kullanılan armatür sayısını azaltarak, arta kalan ısıyı soğutma sistemlerinin ölçeğini küçültülerek gerçekleştirilmiştir. Ancak, yetkililer iç mekanlardaki ışık seviyesini 300 fc’da tutmak isteyince, arta kalan ısıyı bütün yıl boyunca soğutmak üzere enerji kullanımının da arttığı görüldüğünde Kamu Binası yetkilileri tarafından iç mekanlardaki ışık seviyesi yüksek tutulup gece dış cephe aydınlatma stratejisinden tamamen vazgeçerek hedef konulan bütçe içerisinde kalmayı başarmışlardır.

Enerji kullanımını minimum’a indirme çabası bugün her aydınlatma tasarımcısı tarafından düşünülmelidir. Artık tüm dünyada ve elektrik enerjisinin çok pahalı olduğu Türkiye’de petrole dayalı olmayan ‘alternatif sürdürebilir enerji kaynakları’ üzerine yeni bir dünya kurmanın vakti çoktan gelmiş geçmiş durumdadır. Global ısınmayı azaltmak için sadece enerji kullanımını azaltmak yetmeyecektir. Binalarda üretilen atıkların çevre kirliliğine katkısı göz önünde bulundurularak, enerjinin hangi yoğunlukta nasıl nerede kullanıldığı çok önem kazanmaktadır. Ayrıca atmosfere püskürtülen gaz oranlarının bu günkü oranlarından daha da aşağı düşürülerek global ısınmanın kontrolü ve azaltılması mümkün olacaktır. Bu önemli çevre sorunlarını uzun vadede düşünmeyip günlük karlar peşinde koşan ve düşünmeden hala geleneksel bina tasarımı ve aydınlatma tasarımı yapan uzmanlar ve sektörler global ısınmayı desteklemektedirler.

Bugün Amerika’da bilinen petrol enerjisine dayalı yapılan çelik konstrüksüyonlu New York’taki Seagram Binası, Connecticut, New Haven’daki Knights of Columbus Merkez Binası, New York’taki One Liberty Plaza, New York’taki Chase Manhattan Merkez Bankası Ofis binası; betonarme kalıplı New York’taki CBS Merkez binası, Houston’daki One Shell Plaza, Connecticut, New Haven’daki Yale Art Gallery, Massachusetts Cambridge’deki MIT Earth Science Laboratory, New York’taki 780 Third Avenue, geleneksel gökdelen binalarına örnek olanlardan bazılarıdır. Günümüzde artık ‘Sürdürülebilir Gökdelen’ binaları yapılmakta ve sayıları giderek çoğalmaktadır. Örneğin 4 Times Square binasının en üstüne güneş enerjisinin en verimli kullanılabilecek yerine entegre edilen PV sistemi konmuştur. PV modülleri hem perde duvarları olup hem de binanın elektrik kriterlerine, strüktürüne ve estetiğine uygun olarak inşa edilmiştir. Sürdürülebilir enerji yönetimi ile tasarlanan kule örneklerini çoğaltmak gerekirse; Malezya’da Menara Boustead-Menara Mesiniaga, Kuala Lumpur’da IBM Plaza, Tokyo’da Tokyo Nara Tower, Berlin’de GSW Headquarters, Birmingham’da Holloway Circus, Londra’da London Bridge Tower.

Yukarıda örneklerini verdiğim ‘Geleneksel’ ve ‘Sürdürebilir Gökdelen’ binalarının’ aydınlatma tasarımlarını ve enerji yönetim politikalarını karşılaştırıp ve araştırma yapıp sürdürülebilir gökdelenlerin geleneksel gökdelenlerden daha sağlıklı olup olmadığı yorumunu sizlere bırakıyorum.

Türkiye’de şimdiye kadar inşa edilen gökdelenlerin tümü geleneksel enerji yönetim politikası ile yapılan akıllı büyük binalar sınıfına girmektedirler.

Dergide s. 14.