Heyecan verici eğitim ve öğrenim malzemesi

Metin:

Araştırma

Bu yazıda

Işık ve aydınlatma anlayışımız zaman içinde ve dünyanın farklı kültürlerinde gelişti. Kültür, ışık kalitesinin temel göstergesi oluyor.

Bir aydınlatma tasarımcısı için ışık, tasarım sürecinin ayrılmaz bir parçasıdır. Gözlemlerin, tasarımcının kültürel deneyimleri ile mesleki bilgileri,deneyimi ve bir parça sanatsal estetik unsurların sentezini temsil eder. Bu etki ve deneyim kombinasyonu, bireyin algısına ama aynı zamanda kolektif bir şekilde ve mihenk taşları ile yol alan hafızamızla tamamlanır.

Mimari aydınlatma, sahne aydınlatması, resim sanatı veya filmfotoğraf alanı gibi birbiri ile yakın ilişkisi olan disiplinleri, tarihi boyunca en ince ayrıntıları ile belgelendirilmiş ve tarif edilmiş olarak hafızamızda tutarız.

Aydınlatma tasarımı&planlaması ile ilgili üniversite programları ya da kursları; sadece bilimsel olana, mimariye, bilginin davranışa özgü ve teknolojik unsurlarına veya proje planlamasına odaklanmamalıdır.

Öğrencileri, ışık ile ilgili görüşleri ve etkileri konusunda paylaşımlarda bulunmaya da teşvik etmelidir. Başkalarına ışık ile ilgili kendi görüş veya düşüncelerini aktarmak çok kolay olmayabilir. Işığı anlamak için ışık konusunda belli bir anlayışa sahip olmak gerekir.

Richard Kelly “focal glow” (bakmak için ışık) terimini tarif ederken seçtiği kelimeleri daha fazla anlatabilmek için birçok örnek sundu: “ …bir kamp ateşi…”, “modern sahnenin takipçisi”, “en sevilen koltuğun etrafındaki ışık adası”, veya “ vadinin ucunu ısıtan güneş ışınları”.1

Işığın kendisi tarafından tanımlanan üç temel işlevinden biri üzerinden ışıkla ilgili deneyimlenmiş etkileri hafızamızda saklamanın ne kadar önemli olduğunu açıkladı. Öğrenciler ile ışık hakkında konuşulduğunda onlara, ışık ve aydınlatma ile ilgili etkilere dayanan çok çeşitli, farklı yüzlere sahip ve net girdiler sunmak gerekir. Bunlar sadece etki olduğu için ışık-resimlerinin ve ışık vizyonunun, özellikle bilinmemesi halinde, çok iyi belgelendirilmesi gerekir.

Sadece bu şekilde belli fikirler başarı ile iletilebilir ve üretken bir zemin bulmaları sağlanır. Resimlerin kalitesini garanti etmek için ortak kültürel geçmişimiz veya kültür mirasımız ile ilişkili (tablolar, mimari, filmler, fotoğraflar, mimari aydınlatma) bilinen örnekler bulma eğiliminde oluyorum.

Öğrencilere belli tarihi düşünceleri tekrar sunmaktan korkmuyorum. İlham verici, çok iyi seçilmiş örneklerle öğrenme hedefine ulaşılabilir. Peki bu hangi fikre dayanır? Temel olarak medeniyetin tüm çağlarında ışık durumlarını belgeleyen resimlerden bir birikim yapılması gerektiği söylenir:

Marius Tegethoff’un gökyüzü fotoğrafında bulutlar arasındaki ışık.
Marius Tegethoff’un gökyüzü fotoğrafında bulutlar arasındaki ışık.
  • Farklı medeniyetlerde ışığın sayısız ve en değişik uygulamalarını gösteren disiplinlerden örnekler toplanır.
  • Tarih boyunca aydınlatılmış ortamları (mekânlar, durumlar) resimlerle tarif eden malzeme toplanır. Bunlar ışığı sadece mimaride sunmaz. Onu ışık ve lambaların veya ışık tekniği vizyonunun gelişimine katkı sağlayan, resim sanatı, sahne aydınlatması, fotoğrafçılık, film, hatta edebiyat gibi tüm disiplinlerde de gösterir.
  • “Işığın kültürel vizyonu”nun ne anlama geldiği kaydedilir.

Önemli olan görsel düşünme kapasitesini eğitmektir. Işığın etkileri analiz edilir, arşivlenir ve geleceğin planlamacılarının aydınlatılmış durumlar, ışık sahneleri konusunda bir hayal gücü oluşturabilmeleri ve hatıra biriktirmeleri için mihenk taşları yaratılır. Hedef öğrencilere geçerli duygu ve senaryolardan oluşan bir katalog hazırlamak ve görsel etki ile ilgili kelime hazinesi oluşturmaktır. Böylece, öğrenciler gelecekte bu kelimeleri referans alarak ışık anlayışlarını ve algılarını, kendi deneyimlerini baz alarak geliştireceklerdir. Yıllar boyunca ışık vizyonunu tutarlı olarak bu şekilde çalışmak yeni fikirleri beraberinde getirecektir.

Işığı anlamayı öğrenen genç planlamacılar insanın günlük hayatında ışığın rolünü, insanların toplumsal veya kültürel geçmişine bakmadan ya da ekonomik koşulları kapsamında değerlendirmeden anlayacaklardır. Genç planlamacılar zamanın değişimine kapılan insanların ışık ile ilgili vizyonları konusunda bilgiye sahip olduklarında; mimari aydınlatmanın bugünün vizyonunu sağlamak için neye gerek duyduğuna daha iyi bakabilirler.

Işığı algılama tarihinde farklı görsel anlar

Işık, insanın düşünebildiği andan itibaren fikir ve duyguların iletilmesi için bir araç olmuştur. İnsanın yaşam alanı olarak gördüğü yer için hep bir ambiyans sunmuştur. Bazı araştırmacılar mağara resimlerinin, daha ileri tarihlerde suni ışık altında izlenecek şekilde yapıldığını varsayıyorlar. Bu da resim yapanların neden belli bir optik etki yaratmaya odaklandıklarını açıklar. Çünkü bu resimler ancak yanan bir mum ile yaklaşıldığında ve mum ileri geri hareket ettiğinde fark ediliyor.2

Konu mimari olduğunda Roma’daki Pantheon veya Fransa’daki Valsaintes Manastırı, İtalya’daki St. Peter Norman Kilisesi ve Santa Teresa di Riva’daki St. Paul Kilisesi örnekleri verilebilir. Bu örneklerde günün veya yılın belli zamanlarına göre güneş ışınları doğrudan kiliselerin mihrabına düşüyor. Mimar Eero Saarinen ve aydınlatma tasarımcısı Richard Kelly tarafından tasarlanan General Motors Technical Center gibi modern binalar da ilginç örnekler olarak geçiyor.

Diğer tarafta resim sanatı uzun zamandır ışığın tutkusunu iletme konusunda (Bizanslılarda ikonodul ve ikonoklast arasındaki sert tartışmalara bkz.) büyük güç geliştiriyor. Bizim, sanatçılar tarafından mesaj veya subtil bilgi aktarmak üzere uygulanan resim tekniklerini deneyimlememize yardımcı oluyor.

Leonardo da Vinci – Güçlü bir kontrasttan ince geçişe, gölgeden ışığa

Rönesans döneminin sanatçıları, görüntüleme evrimine büyük katkı sağladı. Yavaşça ve emin bir şekilde çalışmalarına duygu kattılar ve bunu ışığı çok hassas bir şekilde göstererek yaptılar. Bu amaç için matematik modellerini kullanarak görsel gerçekliğe ulaşmak istediler. Bunu ya bir perspektifi göstererek veya Leonardo da Vinci’nin yaptığı gibi ışık söz konusu olduğunda başka bir fikir ile gerçekleştirdiler.

Ancak Leonardo, Codex Atlanticus içinde çizimleri, eskizleri ve notları ile belgelendirdiği gibi sadece bilimsel konseptler kullanmadı. Kendi deneyimlerini de çalışmalarına kattı. İnsan bedeninin anatomisi konusunda mevcut olan bilgiyi araştırdı ve heykeltıraşların o çok iyi tanıdıkları kas-beden kısımları ile ilgili sayısız çizim yaptı. Verrocchio’nun atölyesinde (bottega3) kazandığı deneyimlerle San Girolamo adlı tablosundaki kontrast zengini gölge etkisini yarattığı tahmin ediliyor.

Gözlemi şuydu: “Gölgenin ilk adımı demek ki karanlık ve ışık en son adım”4. Da Vinci, bu prensibi kullanarak resim tekniğini daha geliştirdi. Sonuç olarak ışıktan gölgelere ve gölgelerden ışığa son derece ustaca geçişler yaptı.

Tiyatronun, ışığın Barok anlayışına katkısı

Bu arada sahne aydınlatması için, çoğunlukla 16. ve 17. yüzyılda İtalyan saray tiyatrolarında, çok ilginç ışık efektleri yaratan suni ışık seçenekleri5 geliştirilmişti. İtalyanlar bu işler için çok önemli mimar ve bilim adamlarını (aralarında Leonardo da vardı) görevlendirirdi. Işığın önemi, 11 Nisan 1636’da gösterimde olan Stuck’un “Ermiona in Padua” adlı eserinin bütçesine de yansıyordu. Cristina Grazioli6 sahne çalışmaları için harcanan toplam tutarın üçte ikisinin, aydınlatma için harcandığını tahmin ediyor.

Marius Tegethoff’un yakın plan çekiminde Terzani’nin Stream sarkıtı.
Marius Tegethoff’un yakın plan çekiminde Terzani’nin Stream sarkıtı.
San Girolamo’nun sergilenmesi. Fotoğraf: Luca Zuccala © ArtsLife.
San Girolamo’nun sergilenmesi. Fotoğraf: Luca Zuccala © ArtsLife.
Madonna ve eğirme makinesi, yaklaşık 1501. Özel koleksiyon, New York.
Madonna ve eğirme makinesi, yaklaşık 1501. Özel koleksiyon, New York.
Nicla Sabbattini’nin sahne ışığında mumları indirmek ve kaldırmak için kullandığı düzenek.
Nicla Sabbattini’nin sahne ışığında mumları indirmek ve kaldırmak için kullandığı düzenek.

Bütçenin sadece üçte biri elle yapılan kulisler için harcanıyor. Harcama içinde çok büyük boyutlu, ahşaptan yapılmış yol perspektifleri,sahne resimleri, doğa görüntüleri, kostümler, bir turnuva ve de tüm bu çalışmaların gerçekleşmesi için organizasyon ve hazırlıklar yer alıyor.

Caravaggio’dan Caravaggio takipçilerinin modern yorumuna kadar

Ressamlara geri dönecek olursak, 16.yüzyılın sonlarına doğru Caravaggio gibi sanatçılar eserlerine kapsamlı ışık yorumları katmaya başladılar. Işık ve aydınlatma konusunda İtalyan saray tiyatrolarında kazanılan deneyim ile ışık efektlerini, çizdiği sahnelere dahil eden Caravaggio’nun olağanüstü yeteneği arasında bir bağlantı olup olmadığı bilinmiyor. Bu tezi destekleyen araştırma sonuçları var.

Işığı mükemmel bir şekilde çizme konusunda Caravaggio mutlaka bir ustaydı. Martha ve Maria Magdalena (Roma 1598) adlı tablosu, Caravaggio’nun spiritüel deneyime görsel bir boyut kazandırmak (bir dönüm noktası) için kontrast dolu ışık ve gölge oyunları (Chiaroscuro) kullandığı ilk eserlerinden biri. Hatta bir ışık kaynağının aynada yansımasını (muhtemelen bir çatı penceresinden giren ışığı) da çizmişti.

Sanatçının, dünyayı görüntülemek için skenografi, fırça ve renklerle ışığı temel bir araç gibi kullanma niyetini ortaya koyuyor. Pretoria Üniversitesi’nden Susan Grindy’e göre: “Caravaggio’nun etrafı optik konusunda bilgisi olan veya bu fenomen ile ilgilenen insanlarla çevriliydi.7

Roma Polo Müzesi Direktörü Rossella Vodret, biraz daha ileri gidiyor ve şu iddiada bulunuyor: “Benim için Caravaggio sanat tarihinin ilk skenografı.” Apocalypse Now, Reds, Son Kral gibi filmlerle meşhur olan ünlü kameraman Vittorio Storaro’nun çalışması Caravaggio’nun niyetini referans alıyor. Storaro Caravaggio’yu “il cineasta in assoluto” (Bir film rejisörünün ta kendisi) olarak görüyor, çünkü sanatçının resim olarak çizdiği tabloda hangi ışık ortamını istediğini tam olarak tanımlama yeteneği olduğunu düşünüyor. Bu durumda Caravaggio’yu bugün bildiğimiz ilk aydınlatma tasarımcılarından biri olarak tarif edebiliriz. Şüphesiz, Caravaggio ve onun hayranlarının barok tablolarında görülen birçok sahnede o tarihte hedeflenen ışık vizyonunun, 20. ve 21. yüzyılın profesyonel aydınlatma tasarımcılarını nasıl etkilediği görülüyor.

Caravaggio, Goliath’ın kafasını elinde tutan David, yaklaşık 1607. Viyana Sanat Tarihi Müzesi.
Caravaggio, Goliath’ın kafasını elinde tutan David, yaklaşık 1607. Viyana Sanat Tarihi Müzesi.
Giuseppe Verdi’nin Rigoletto operası. Reji ve aydınlatma: Arnaud Bernard. Fotoğraf: Luciano Romano.
Giuseppe Verdi’nin Rigoletto operası. Reji ve aydınlatma: Arnaud Bernard. Fotoğraf: Luciano Romano.
Rouen’deki Gros Horloge. Aydınlatma tasarımı: Neo Light.
Rouen’deki Gros Horloge. Aydınlatma tasarımı: Neo Light.

Batı dünyasının ışık vizyonunun diğer kültürlere sunum şekli

Batı Avrupalı aydınlatma planlaması yapan ofisler, ışığın bir kültürel vizyonu olduğunu çok sık göstermiyorlar. Dünyanın diğer bölgelerinde ışığın vizyonları daha sık talep ediliyor ve paylaşılıyor.

Asya’da ışık vizyonunun gelişimi ile ilgili mihenk taşları Batı dünyasına göre farklı. Orada ışık vizyonu belgeleniyor. PLD’nin 17. Sayısında Akari-Lisa Ishii ışık ile ilgili olarak Asya anlayışının farklı özelliklerini karşılaştırdı. Bunu yaparken ay ışığını referans gösterdi ve Batı ışık kültüründe daha çok kullanımda olan doğrudan güneş ışığı ile karşılaştırma yaptı. Asya’nın nemli iklimi özellikle gün ışığının algılanmasını etkiliyor.

Batı’da olduğu gibi üstü açık olan ve alev görünen fenerler yerine kâğıt fenerlerin kullanımı bu kıtada difüz ışığın tercih edildiğini gösteriyor. Yansıma ışık ile ilişki kurulduğunda Asya’daki oturma ve çalışma alanlarının aydınlık seviyelerinde daha yumuşak geçişler talep ettiğini, bu işlemin Japonya’da kâğıttan duvarlar ile sağlandığı anlaşılıyor. Bu tür duvarların içeri giren ışığı nasıl filtrelediği ve Japon evlerindeki ışık ortamını belirledikleri Junichiro Tanizak’nin “Gölgelerin Övgüsü” adlı kitabında mükemmel bir şekilde tarif ediliyor. Bu, Batı’nın Chiaroscuro kültürü konusundaki anlayışından çok farklı.

Bahsetmeye değer bir başka makale ise Hamid Moleshi’ye ait. PLD’nin 94. sayısında yazar, Pers mimarisinde ayna kullanımı konusunu işliyor ve “İran mimarisinde yansıma yapan ışık” konulu bir makale yazıyor.

Roma’daki camiyi tasarlayan mimar Paolo Portoghesi, archinfo.it adlı adreste “La luce come materiale di costruzione” (yapı malzemesi olarak ışık) başlıklı konuyu İtalyanca olarak hazırladığı ilginç makalesi ile işliyor. Portoghesi makalesinde bir cam fenerden yansıyan ışığın, fenerin yerleştirildiği nişten yansıyan ışık ile etkileşimi veya iç içe girişinden bahsediyor. Lamba zeytinyağı ile yanıyor ve altın sarısı yağın içinde de ışık var.

Hiroshi Sugimoto’nun matematiksel modeller dizisinden siyah beyaz fotoğraf.
Hiroshi Sugimoto’nun matematiksel modeller dizisinden siyah beyaz fotoğraf.
Şanghay Dünya Finans Merkezi. Aydınlatma tasarımı: Motoko Ishii.
Şanghay Dünya Finans Merkezi. Aydınlatma tasarımı: Motoko Ishii.

Sonuç

Tüm bu ögeler ve gelişmeler, zaman içinde ışığı anlama ve algılama şeklimizin nasıl geliştiğini gösteriyor. Bunlar aynı zamanda ışık ile ilgili modern anlayışa nasıl geldiğimizi yeniden göstermede bize büyük katkı sağlıyor.

Yüksekokul programlarının aydınlatma tasarımı konusu ile görevi öğrencilere bu bilgileri ve gözlemleri aktarmaktır. Onların ışık ve gölge senaryoları konusunda ilgilerini çekmek, üç boyutu-mekânı analiz etmelerine ve iç-dış alandaki projeler için ışığı tasarlamada kendilerine olanak geliştirmelerine yardım etmektir. Bir mimar için mimarlık tarihini bilmesi ne kadar önemli ise geleceğin aydınlatma tasarımcıları için ışık ve ışık ortamlarının anlaşılması da o derece önemlidir. Işığın hikâyesinin araştırılması da öğrencileri teşvik edici bir egzersiz olabilir. Bir eğitmen olarak deneyimim, böyle bir egzersizin çok etkili bir eğitim ve öğrenim aracı olmasıdır.

Kaynakça

  1. Konferansta Richard Kelly’nin yapmış olduğu „Architectural Illumination“ başlıklı sunumdan alıntı. School of Design, North Carolina State College, ex https://iesnyc.starchapter.com, Richard Kelly Selected Works, c May 8, 2007 The Richard Kelly Grant.
  2. Pourquoi l’art prehistorique, Jean Clottes.
  3. Als junger Mann arbeitete Leonardo im Atelier des Bildhauers Verrocchio. Ausstellung Leonardo a Milano, 16. April 2015-19. Juli 2015, Palazzo Reale Mailand, Kuratoren: Pietro C Maraini Maria Teresa Fiorio.
  4. Leonardo da Vinci 1452-1519, Trattato della pittura (Traktat uber die Malerei), Kapitel 536.
  5. Le temps des flames: une histoire de l’eclairage scenique avant la lampe a incandescence, von Christine Richier.
  6. Luce e Ombra, storia, teoria e pratiche dell’illuminazione teatrale, Laterza 2008. Aufbereitet von Cristina Grazioli.
  7. Caravaggio und die Camera Oscura, www.webexhibits.org/hockneyoptics/post/grundy7
Augsburg’daki St. Moritz Kilisesi. Mimari: John Pawson Architects. Aydınlatma tasarımı: Mindseye.
Augsburg’daki St. Moritz Kilisesi. Mimari: John Pawson Architects. Aydınlatma tasarımı: Mindseye.
Antelope Canyon, Arizona. Fotoğraf: Lucas Löffler.
Antelope Canyon, Arizona. Fotoğraf: Lucas Löffler.

Dergide s. 72–77.

PLD Türkiye, sayı 59 (PDF)