Silo 468, Helsinki/Finlandiya

Metin: Joachim Ritter

Fotoğraf: Hannu Iso-oja, Tuomas Uusheimo, Tapio Rosenius

Olafur Eliasson yıllarca, izleyeni ışık ile tamamen etkisi altına alan bir mekanı anlatmak için ışık sanatı projelerine imza attı. 2003 yılında, Londra’daki Tate Modern’deki suni güne! uygulaması hala akıllarda. Ziyaretçileri sıralar halinde yere yatırdığı bu uygulama daha uzun bir süre, düşündürücü bir örnek olarak akıllarda kalacak. Bugünlerde ise ışık sanatı sahnesinde sonsuz büyüleyici bir etki bıraktığı için neredeyse insanı hareketsiz bırakan bir başka uygulama var. Helsinki kentindeki Silo 468, mimarinin bir parçası olarak ışık sanatının en modern ve başarılı örneklerinden biri olarak kağımıza çıkıyor. Uygulama aynı zamanda yaşadığımız modern dünyayı ifade ediyor ve aydınlatma tasarımının geleceğini tanımlıyor.

Şu sıralar Helsinki’deki Silo 468, internet üzerinden en çok izlenen projelerden biri. Proje Danimarka’nın Aarhus kentinde Kasım 2012’de gerçekleştirilen Medya Mimarisi Bienali’nin “En İyi Alan Medya Sanatı Ödülü” ile ödüllendirildi ve büyük bir olasılıkla başka ödüller de alacak. Daha şimdiden Silo çeşitli jüri ekiplerinin listesinde yer alıyor.

Helsinki 2012 yılında tasarım başkenti olarak ilan edildiğinde Silo, lokomotif projelerden ve aynı zamanda Kruunuvuorenranta adlı bölgenin yeniden canlandırılmasına yönelik bir başlama sembolüydü.

Yeni şehir, Helsinki’nin güneyde kalan bölgesinde bulunan ada grubu Laajasalo’nun eski petrol limanı alanında yer alacak ve tamamlanacak. Batı sahil şeridinin inşaatı uzaktan görülebilecek. Helsinki şehrine yanaşmak üzere gelen gemiler artık açık denizden adaların arasından görülebilecek. Kent planlamacılarının ana hedefi, gecenin karanlığında ortaya çıkan ve Helsinki’nin kent merkezinden Ton Kruunuvuorenselka’ya kadar görülebilen bir bölgeyi özel bir semt olarak geliştirmek ve ışığın sahnesi yapmak. Çünkü şu sıralar orası kapkaranlık. 2006 yılında bu amaca yönelik ışık masterplanı için uluslararası bir tasarım yarışması düzenlendi. Kruunuvuorenranta 11.000 nüfusu barındıracak bir konut bölgesi olarak planlandı. Bu benzersiz oluşumun ilk kısmı çelik bir petrol silosundan oluşan olağandışı bir ışık sanatı objesi tasarımı. Silo, kent merkezinin doğrudan karşısında yer alan Ton nehrinin doğu kenarında bulunuyor. Silo 468 bölgenin güney kısmında, sahil şeridinden yaklaşık 60 km mesafede ve böylece hem kent merkezindeki Suomenlinna surlarından hem de denizden görülebiliyor. Silo’dan birkaç 100 m kuzeyde, muhafaza edilmesi istenen bir başka büyük petrol limanı barajı bulunuyor.

Masterplana göre Silo, yeni sahil konut alanı ve sahil parkının kesiştiği bir noktada yer alıyor. Sahil boyunca bir yürüyüş ve bisiklet yolu öngörülmüş. Etrafı iki-üç katlı özel evlerle çevrili olacak. Konut alanının tam ortasında kamu binaları için bir yer bırakılacak. Bu noktadan, sahildeki ana meydana, liman barajına ve de dolmuş şeklinde çalışan teknelerin limanına ulaşılacak.

Silonun birçok yüzü var. Işık noktaları içerden kumanda ediliyor. Desenler dinamik. Kendi kendini güncelliyor. Rüzgar hızı ve yönü, ısı, berrak bir gece görüntüsü ya da kar gibi parametrelere tepki veren akış zekasına sahipler ve doğal algoritmalara dayanıyorlar. Silo bunun dışında geniş alanlı da aydınlatılabiliyor. Saat 24:00 ile 01:00 arasında Silo kırmızı bir renge bürünüyor.

Yayalar için ayrılan alanda market, cafe, restoran gibi işletmeler ve de küçük bir şapel yer alacak. Saaristolaivastonkatu sokağındaki kent evleri sırasının hemen arkasına 2018 ile 2021 yılları arasında, Silo yüksekliğinde olacak beş-altı katlı evler inşa edilecek. Silo 468’in bulunduğu alan, Silo ve sahil arasında küçük bir meydanı olan bir park olarak kullanılacak. Doğuya doğru yolun karşı cephesinde de konutlar inşa edilecek. Bu nedenle aydınlatılan Silo, sahil şeridinin temel bir parçasını oluşturmaya devam edecek.

Silo 468 aslında 1960’lı yıllarda inşa edilmiş. Kullanım alanı yaklaşık 900 m². Silo’nun yüksekliği 16m, çapı 35, hacmi 16.000 m3 ve koruma altında. Dış kaplamasının delinmesi ile Silo çeşitli amaçlar için kullanılabilen kendi kendini havalandıran, korumalı bir dış alana dönüşüyor. Şehir tiyatrosu, küçük müzik dinletileri, pazarlar veya bölge halkının toplantıları için alan olarak kullanılabiliyor. İçinde oturma yerleri ve sahne yok. Boş mekanın tamamen çok işlevli olması gerekiyor. Silo’nun kendisi bir sanat eseri.

Deliklerin planlaması ve açılmasında dış kaplamanın ne kadar yüksek olursa o kadar ince olacağı bilgisine sahip olmak önemliydi. Çatı pervazının 3.6 m altındaki alanda herhangi bir aralık oluşmamalıydı.

Aydınlatma tasarımı Işık sanatı objesinin, komşu bölgede tamamlanmakta olan evler gibi hem uzaktan hem de yakından görünmesine önem veriliyordu. Tasarımda objenin tamamının, görüntüsü itibariyle çekici olması ve kullanılacak armatür ve lambaların teknik açıdan dayanıklı olmasına dikkat edildi. Işığın, rahatsız edici olmaması ve özellikle 2017 yılından itibaren hangi mesafeden olursa olsun kamaşma yapmayacak şekilde olması önemliydi. Işık çok kısa süreli olarak gökyüzüne doğru yönlendirilecek ve bunu yaparken çok dikkatli olunacaktı. Lamba seçiminde kullanım ömrü ve enerji tüketimi ön plandaydı.

Lambaların bakımı kolay, rahatlıkla sökülüp takılabilir ve değiştirilebilmeliydiler. Silo bir kamu binası olarak hizmet vereceği için tüm ışık tekniği malzemesinin kullanıcılara zarar vermeyecek ve vandalizme dayanıklı olacak şekilde monte edilmesi gerekiyordu.

Aydınlatma tasarımcıları en az beş yılda bir eseri tekrar gözden geçirmek, Silo’nun değişen çevresine uygun yeni sahne veya tasarımlar programlamak ve yeni sanatsal hedeflere ulaşmak istiyorlar. Elektro planlaması aslında verilen işin bir parçası değildi ancak aydınlatma tasarımcılarının, kablo yerleşim yerlerini (kablolama planı) ve de sürücülerin (drivers) yerlerini belirlemeleri gerekti. İspanya’nın Madrid kentindeki Lighting Design

Notre Dame Kilisesi için çan saati ne kadar önemli ise, Silo 468 için ışık uygulaması da bir o kadar önemli. Sabit bir düzen içinde yer alan 2012 delik grupları ve serbest yerleştirilmiş bir başka grup, görsel ve dinamik bir ses deneyiminin öğeleri.

Collective adlı aydınlatma tasarımı ofisi sonuçlardan sorumlu. Hemen arkasında medya ışık mimarisini neredeyse alnına kazımış olan aydınlatma tasarımcısı Tapio Rosenius duruyor.

Tapio, aydınlatma tasarımı eğitimini Finlandiya’nın Tampere kentinde “School of Arts and Communication”da tamamladı, ardından İngiltere’nin Londra kentinde Bartlett School, UCL’de master yaptı. 2009 yılında Madrid’de kendi ofisini kurmadan önce sırasıyla Kevan Shaw ve Maurice Brill aydınlatma tasarımı ofislerinde çalıştı.

Tapio’nun hedefinde, aydınlatma tasarımının yeni biçimlerini, medya ortamlı ekranlar, film prodüksiyonu, hareket tasarımı, görsel sanat ve iletişimini, mimari içinde birbiri ile birleştirmek vardı. Bu anlamda kendi ofisi ile yeni teknoloji ve aydınlatma tasarımının nasıl iç içe geçebildiğini gösteriyor.

Silo tüm bu mükemmeliyeti gösteren onun ilgi uyandıran ilk projesi. Boş duran petrol silosu büyüleyici bir ışık sanat uygulaması ve kamusal alana dönüştü. Yuvarlak teneke biçimli, eski görünümlü bir petrol silosu olan yapı 2012 yuvarlak deliğe sahip. Bunlardan bazıları güneşi yansıtmak için aynalar ile kaplı.

İç alanda aralıkların arkasına 1280 adet beyaz LED (2700 Kelvin) yerleştirilmiş ve birkaç km öteden görünüyor. Karanlıkla birlikte Silo, LED teknolojisi sayesinde sürekli olarak değişen bir ışık sanat eserine dönüşüyor.

Lighting Design Collective, projeye özgü bir yazılım geliştirdi. Yazılım, kendilerini güncelleyen ve rüzgar hızı ve yönü, ısı, berrak bir gece gökyüzü ya da kar gibi parametrelere tepki veren sosyal zeka ve doğal algoritmalara dayanıyor. Her beş dakikada bir sistem yeni veri kaydediyor. Desenler 128 x 10 LED’li bir kontak aralığında çalışıyor. Akıcılar, doğal görünüyorlar ve hiçbir zaman tekrarlanmıyorlar. Temel olarak yavaşlar, rüzgarın hızına göre hızlanabiliyorlar ve sürekli değişen bir ışık duvarı görüntüsü oluşturuyorlar. Gece yarısına doğru Silonun dış cephesi bir saat boyunca, Silonun eskiden enerji saklama konteyneri olarak kullanımına atıfta bulunularak koyu kırmızı renge bürünüyorlar. Saat 02:30 sularında, Suomenlinna istikametine doğru en son feribot geçiş yaptığında ışıklar sönüyor.

Normal işletimde uygulama yaklaşık 2 Kilowatt elektrik tüketiyor ki bu da metre kare başına yaklaşık 2 Watt anlamına geliyor. Kumanda OpenFrameworks ile geliştirilmiş ve bir e:cue Lighting Control Engine mx Server üzerinde çalışıyor.

Tasarımcılara ve projeye duyulan hayranlığa rağmen bazı temel düşünceleri göz ardı etmemek gerekiyor. Tasarım ekibi kadar yapı sahibi de takdir edilmeli. Yapı sahibi malzeme ve biçimden yoksun “sıkıcı görünümlü” bir silonun ışığın gücünü göstermek için iyi bir obje olacağı yönünde bir vizyona sahipti. Kulağa klişe gibi gelebilir ancak ışıktan başka ne, siloyu özel bir deneyim alanına dönüştürebilirdi? Aslında yaratıcı uygulamanın temelinde çok kolay bir fikir yatıyor. Ancak hiç bir şey basit ve kolay değil. Aralıkların tanımlanması için gökyüzü istikameti ile doğal ışığın girişi, düzenli bir delik deseninin kombinasyonu ile sert çizgiler arasında tanımlanan sanki rastgele oluşturulmuş 732 delik pozisyonu da aynı önemi taşıyor.

Işık noktalarının programlanması sadece teknik bir işlem değil, hangi efekt dizinlerinin oluşacağının bilgisine de dayanan çeşitli kararlardan oluşan bir süreç.

Işık kaynaklarının yapısal ciddiyeti, mekan içinde hakim olan ışık efektlerine bir kontrast oluşturuyor. Yansıyan ışık hüzmelerinin özgürlüğünü ve efektleri kontrolsüz bırakmamak için bu ciddiyete ihtiyaç duyuluyor.

Silo 468, zıtlıkları birbirine bağlayan bir sanat eseri. Kuzeyin soğuğu ve yanan petrolün ısısı, ciddiyet ve özgürlük, durağanlık ve dinamizm, tarih ve gelecek. Kısaca, herkes bu projede kendinden bir şeyler bulabiliyor ve sanatla olan kişisel ilişkisini kurabiliyor. İşte başarısının nedeni de burada yatıyor. Herkese kendini onda bulma özgürlüğünü sunuyor.

Yuvarlak deliklerin yerleşimi ışık durumunun farklılıkları ile tanımlanıyor ve değişiyor. Işık vurgu yapıyor veya vurguyu çözüyor. Anafikir, Silonun dış cephesini LED’lerle donatmamaya ve iç alanı bundan bağımsız planlamaya dayanıyor. Seçilen bu çözüm fikri, çok katmanlı. Dış ve iç ışığı, doğal ve suni ışığı kabul ediyor. Işık, bu şekilde ilişkileri oluşturan öge.

Bu unsur dahi geçici. Çünkü, şu ana kadar tarif edilen efektler sadece duvardaki deliklerin öne çıkarılması söz konusu iken, mekanın tamamının yarattığı asıl etki, ışığın duvar ve tavandaki kontrolsüz yansımaları ile oluşuyor.

Projeye katılanlar

Yapı sahibi: Helsinki Belediyesi İmar Departmanı, TASKE; Helsinki Energy Proje yönetimi: HKR Yöneticisi Uygulayıcı mimar: Pöyry Finland Oy Aydınlatma tasarımı: Lighting Design Collective – Tapio Rosenius, Oscar Martin, Rodolfo Lozano, Victor Soria, Gorka Cortazar, Reinaldo Alcala, Rodrigo Arcaya; www.ldcol.com Elektronik mühendisleri: Olof Granlund Oy Uygulama: VRJ Etelä-Suomi Oy

Dergide s. 46.