Dolmabahçe Sarayı Saltanat Kapısı

Metin: Robi R. Ebeoğlu

Fotoğraf: Emre Ogan

Dolmabahçe Sarayı ve Saltanat Kapısı:

Sultan Abdülmecit tahta çıktığında, Osmanlı İmparatorluğu’nun tüm görkemini vurgulayacak ve batılılaşmanın etkisindeki yeni düzeni simgeleyecek bir saray yaptırmak düşüncesiyle, geçmiş değer ve düzenin biçimlendirdiği ahşap Beşiktaş Sahilsarayı’nı yıktırarak aynı yerde batılı bir anlayışla yeni bir saray yapılması işini dönemin ünlü mimarları Garabet Amira Balyan ve oğlu Nikoğos Balyan’a verdi. Avrupa saraylarının anıtsal boyutlarına özenen ve 1856 yılında kullanıma açılan Dolmabahçe Sarayı, değişik üslupların öğeleriyle donandığından belirli bir üsluba bağlanamaz. Büyük bir orta yapıyla iki kanattan oluşan planında, geçmişte mimari açıdan işlevsel değeri olan öğelerin farklı bir anlayışla ele alınarak süsleme amacıyla kullanıldığı gözlemlenir.

Cumhuriyet döneminde, Atatürk’ün İstanbul ziyaretlerinde ikametgah olarak kullanılan sarayda en önemli olay 1938’de Atatürk’ün ölümüdür. Halen saraydaki saatler Büyük Önder’in anısına ölüm saatinde durdurulmuştur.

Sarayın üç büyük kapısı vardır: Saat kulesi girişindeki Hazine Kapısı, Beşiktaş yolu girişindeki Saltanat (Merasim) Kapısı ve deniz tarafındaki en büyük kapı olan Yalı Kapısı.

Saltanat Kapısı: Merasim Kapısı adıyla da anılan kapı Hazine Kapısından daha büyük ve daha fazla dekoratif öğelere sahiptir, ayrıca hem içte hem de dışta içbükeydir.,İki içbükey duvar arka arkaya yerleştirilmiştir. Eğri kısımların bitiminde kare bir plan üzerinde yükselen birbirinin aynı içte ve dışta ikişer olmak üzere dört küçük kule yükselir. Kapının alt ve üst kısmında kemer, üstte soğan kubbe, kubbe üzerinde ise Polonya Kraliyet tacı vardır. Antik öğeler Barok ve Rokoko özelliklerle birlikte kullanılmıştır. 19. Yüzyıl İstanbul Rokokosuyla süslenmiş kapıda çelenkli, kompozit başlıklı çift sütunlar, kabuklar, eğri bitki sapları, rozetler, yumurta dizisi, inci motifleri, madalyonlar, çiçek demetleriyle göz alıcı bir bezemeye sahiptir. Kapının orta kısmında tek kemerli açıklık yer alır. İki tarafında yivli ve kompozit başlıklar birer sütun, onların yanında madalyonlar, onun üzerinde ise bloklanmış dikdörtgen form bulunur. Bu kısmın üzerinde oval altın yaldızlı bölüm içinde Sultan Abdülmecit’in tuğrası vardır. Kapının taçlandığı bölümde ve kulelerde kıvrımlı kesik alınlıkların ortalarının motiflerle bezenmesi, yüzeylerin hareketlenmesi, yan kanatların oval olarak açılması Barok özelliklerdir. Kemerin iki yanındaki sütunların çıkıntıları üzerinde Dor tapınaklarında görülen trigliflerden bulunur. Kemerin iç bölümüne alçak kabartma Triglif madalyonlar yerleştirilmiştir. Kapının iç tarafı zarif bir şekilde bahçeye eğilmektedir. Yan kanatların duvarları derzli ve ikişer sütunlu bölümlenmeyle düzenlenmiştir. Sütunların arasında yuvarlak içinde rozet motifleri görülür. Üst kısımda iç içe geçmiş geometrik kabartmalı korkuluk bulunur. Korkulukta sütunların üstüne gelen kısımlarda ikişer konsol üzerinde yuvarlak alınlık ve üzerinde tepelik yer alır. Tepeliklerin arasında çiçek motifleri sıralanır. Saltanat girişinde de iki kanatlı demir kapı kafes biçiminde oyularak bezenmiştir. Hazine kapısındaki ile aynıdır. İki kanadın üzerinde de tepelikler vardır. Saltanat kapıdaki oval formlar, iç içe geçmiş bezemeler, kartuş, organik bitkisel biçimler, hareketlilik getiren içbükey form, yatay silmeler, istiridye motifleri, kulelerdeki testere dişli silmeler, S ve C formları, meyve demetleri ve kıvrımlar gibi Barok ve Rokoko süsleme özelliklerin yanı sıra podyum üzerinde yükselen yivli sütunları, Roma takları gibi kemerli girişi, kilittaşıyla belirginliği, gül bezekleri, rozetler, anıtsallık, bloklanmış palmetler, sütun başlığı volütlerine kumaş asılmış çelenkler, simetrik düzenleme gibi Ampir-neoklasik özellikler de görülür. Kapının iç ve dış yüzeylerindeki süslemeler aynıdır.

Tarihi Eser Aydınlatması

Aydınlatma son 15 yılda büyük aşamalar kaydetmiş ve mimarinin tamamlayıcı bir boyutu haline gelmiştir. Tarihi eser aydınlatması da dış aydınlatmanın çok hassas ve bazen oldukça nesnel bir alanını kapsar. Tarihi eserlerin büyük çoğunluğu aydınlatmanın olmadığı ve gözlemlerin sadece gün ışığında yapıldığı geçmiş asırlarda yapılmışlardır. Mimarlar, detayları, gölgeleri, hislerini ve düşüncelerini gün ışığında belirgin olacak şekilde yaratmışlardır. Bu bütünün geceye taşınması için önce yapılanın iyi incelenmesi gerekir. Bu incelemenin doğru olması için, bir tarihi eser aydınlatma tasarımcısının mimari/sanat tarihi, dönemsel eğilimler ve aydınlatılacak eserin mimarı hakkında temel bilgilere sahip olması gerekir.

Bu incelemeden sonra aydınlatma tasarımcısının önünde iki seçenek vardır:

1. Gece görüntüsünün, gündüz görüntüsünün bire bir düz uzantısı olduğunu düşünüp eseri mimari detaylara (eğer varsa) girmeden görünür hale getirmektir. Böyle bir yaklaşım genellikle kale, köprü, düz kule gibi artistik estetik elemanları içermeyen düz eserler için geçerlidir. Bu çözüm genellikle kolay ve ucuz olduğu için ne yazık ki bir çok belediye tarafından olmaması gereken yerlerde de kullanılarak eserin gece görselliğini yitirmesine neden olmaktadır.

2. İkinci çözüm ise mimari detayların çok olduğu eserlerde (örneğin barok tarzı) mimarın hislerine tercüman olabilecek özellikleri ortaya çıkarmaktır. Buna ulaşabilmek için gündüz görüntüsünün iyi incelenmesi gerekir. Daha sonra fikirler kağıda taşınır. Bu fikirleri bir ön sunumda toplamak için gece simülasyonu tekniğini kullanmak gerekir. Doğru bir simülasyon, yapılabilecek yanlışları öngörmek açısından bugünün teknolojisinin aydınlatma tasarımcısına sunduğu çok önemli bir araçtır.

Bu seçeneklerle birlikte aydınlatma tasarımcısı, aydınlatma tekniğini de birlikte seçmelidir. Bu bölüm kullanılacak armatürlerdeki ampul cins, güç ve renklerini, armatür açılarını kapsar. Bunları seçerken tarihi eserlerde kullanılan yapı malzemesinin cinsi ve rengi de göz önünde bulundurulmalıdır.

Daha sonra armatürlerin montaj kısıtlamalarına göre tipleri seçilir. Burada çok önemli bir nokta tarihi eserlere hiçbir şekilde zarar vermemektir. Bu nokta ile armatürlerin gömme/sıva üstü gibi tipleri belirlenir. Seçilecek armatür tiplerinin ampul değiştirme ve servis kolaylığı da düşünülmelidir.

Aydınlatma Tasarımı

Dolmabahçe Sarayı Saltanat Kapısının aydınlatılmasında vurgulanmak istenen detayların çokluğundan dolayı ikinci çözüme gidildi. iGuzzini tarafından yapılan gece simülasyonu doğrultusunda, kapının önden zemine gömülü Light Up metal halide armatürler ile aydınlatılması kararlaştırıldı. Uzun ve dar kolonlarda 150 W metal halide ampullü hareketli Light Up, kapı kenarı, kolonlar arası gibi geniş ve yoğun süsleme dokusuna sahip yerlerde ise eliptik lensli Light Up kullanıldı. Ana giriş kapısından kenarlara doğru gidildiğinde armatür güçleri 150 W metal halide’den 35 W metal halide’e doğru azaltıldı.

Tuğranın da bulunduğu yoğun süslemeli alanlarda daha vurgulayıcı olması için 150 W metal halide Platea, yan süslemeli alanlarda 70 W metal halide Platea ve cephedeki denizliklerde 70 W metal halide Radius modeli armatürler kullanıldı. Tüm bu armatürler kapının yapısına zarar vermeyecek özel yapıştırıcılar ile monte edildi. Tüm metal halide ampuller 3000o Kelvin olarak seçildi.

Ana giriş kapısının tonoz yapısının ve taktaki süslemelerin daha iyi ortaya çıkması için kapı arkadan wallwasher efekt özellikli sodyum buharlı (2000o Kelvin) armatürler ile aydınlatıldı.

Proje katılımcıları

Aydınlatma tasarımı ve uygulama: iGuzzini Lighting Design Office ve Tepta Aydınlatma Kullanılan ürünler:

iGuzzini, B025 Light Up Walk Professional, 150 W metal halide yere gömme armatür iGuzzini, B020 Light Up Walk Professional, 70 W sodyum buharlı yere gömme armatür iGuzzini, B022 Light Up Walk Professional, 70 W metal halide yere gömme armatür iGuzzini, B009 Light Up Walk Professional, 35 W metal halide yere gömme armatür iGuzzini, 7366 Radius, 70 W metal halide projektör iGuzzini, 7380 Platea, 150 W metal halide projektör iGuzzini, 7379 Platea, 70 W metal halide projektör

Dergide s. 44.