Çevre Bilinçli Aydınlatma Tasarımı ve Tasarımcısı
“Çevre bilinçli aydınlatma tasarımı nedir, nasıl yapılmalıdır”, “ Çevre bilinçli aydınlatma tasarımcısı kimdir” sorularına kendi akademik ve profesyonel kimliğim olan, çevre bilinçli aydınlatma tasarımcısı sıfatımla yanıt vererek başlamak istiyorum.
Aydınlatma tasarımının kalitesinin değerlendirilmesi değişik parametrelere göre farklı şekillerde yapılabilir. Çevre bilinçli (çevresel değerlere saygılı, sürdürülebilirliğe duyarlı) ve kaliteli aydınlatma tasarımı, küresel/bölgesel/mekansal ölçekte düşünülüp; sosyal, kültürel, ekonomik gerçekleri dikkate alarak yapılanı olmalıdır. Binalarda tasarlanan ve kullanılan ışıklandırmaların hem görsel hem de çevre kirliliğine katkıları olduğu için, aydınlatma tasarımı değerlendirmesi ve üretilmesi, büyük ölçekli boyutlardan başlayıp küçük ölçekli boyutlara kadar çözümlenmeleri, problemler ortadan tek tek kaldırılarak yapılabilir. Bir binanın mekanındaki çağdaşlık açısından kullanılacak ampul, ürün sayısı, kalitesi ve türü, estetik açıdan çekiciliği, yaratılan kültürel tavır ve efektlerden başlayarak binanın bütününde kullanılan elektrik enerjisi toplamının küresel/bölgesel/mekansal enerji kullanımı ve bu kadar elektrik üretimini sağlamak için gerekli olduğu gözönünde bulundurulup hala kullanılan ‘geleneksel’ termik ve hidroelektrik santrallerin çevre kirliliğine katkısı düşünülmelidir.
En son yapılan araştırmalardaki bulgulardan, gece veya gece/gündüz düzensiz saatlerde çalışan insanların, düzenli olarak gündüz çalışan insanlara göre üç veya dört kez daha fazla kansere yakalanma olasılıklarının olduğu kanıtlanmıştır. Aydınlatma tasarımcısının, gün ışığının yapay ışıkla kombinasyonunu sağlayarak tasarımını yapması sayesinde sağlıklı bir ışıklı ortam üretilir. Görüldüğü gibi aydınlatma tasarımı sadece yapay aydınlatma ile sınırlandırılmayıp, gün ışığı ile kombinasyonu sağlandığında tamamlanmış olmaktadır. Gün ışığının yapay ışıkla birlikte düşünülüp tasarlanması, hem kullanıcısının beden ve ruh sağlığı hem de kullanılan elektrik enerjisinin azaltılması açısından daha da önem kazanmaktadır.
Binada kullanılacak elektrik enerjisinin azaltılmasının alternatif çözümü binayı önce gün ışığı ile beslemekle mümkün olabilir. Mimarın bina kabuğunu, gün ışığını maksimum ölçekte kullanılabilecek form ve biçimde tasarlaması ilk basamaktır. Gün ışığının binaya maksimum yararı da ancak binanın yapıldığı yer (coğrafik enlemi), arsanın komşu parsellere göre konumu, kullanılacak gün ışığının şiddeti ve kalitesi açısından çok önem kazanmaktadır.
Mekansal aydınlatma tasarımı çözümüne, öncelik sıralamasına göre mekan kullanım amacı ve kullanıcısının beden ve kafa sağlığının rahatlığını sağlamak esasına dayandırılarak ölçülüp değerlendirilmesi ile başlamak gerekmektedir. Bu tür kalite sağlamak için de ışığın kullanımına ve donanımına göre şiddet ölçümleri (Lux), ışığın rengi (Kelvin), ışığın mekandaki sosyal ve kültürel trend efektleri düşünülerek; tasarımcının, kar gütmeden, hiç bir aydınlatma firmasının ürünlerine bağlı kalmadan, bağımsızca yaptığı tasarım sağlıklı ve duyarlı bir yaklaşımdır.
Aydınlatma tasarımının ilk kez profesyonel bir meslek haline gelmesi, 40 yıla yakın bir zaman öncesi Uluslararası Aydınlatma Tasarımcıları grubunun (IALD) ABD’de New York kentinde, ikinci ve önemli olan Avrupa Aydınlatma Tasarımcıları grubunun da (ELDA) 1994 yılında Frankfurt’ta kurulmasıyla ivme kazanmıştır. Bu iki grup, aydınlatma tasarımı üzerine sanat ve teknolojinin birleşiminde yaptıkları çalışmalarla ve getirdikleri yeniliklerle ‘aydınlatma tasarımının’ önemini ve bugünkü haline gelmesini sağlamışlardır.
Çevresel değerlere saygı duyan ve duyarlı tasarımcılar, bugünkü dört yüz binleri aşan işlevsel ve yenilikçi aydınlatma ürünü, çok çeşitli ampul türleri ve iç/dış mekan aydınlatma tasarımları ile binalara dördüncü bir boyut kazandırmaktadırlar. Aydınlatılan ‘mekan’ tanımı ise herhangi bir nesneden başlayıp oda, bina, dış cephe, bahçe, (bahçedeki ağaçlar havuzlar, yürüyüş yolları, heykeller, yazı levhaları...), kent (sokaklar, köprüler, tarihi binalar...) diye sıralanabilir. Örnek olarak; Las Vegas kentinin ışıklandırılmasında ve Paris’te bulunan Arab Emirate binasında kullanılan değişik günışığı ve yapay aydınlatma kombinasyonlu tasarım uygulamalarında olduğu gibi; aydınlatma tasarımına, alternatif yenilikçi yaklaşımlarla, ölçek farkı gütmeden bakıldığında konunun ne kadar karmaşık olduğu görülmektedir.
Çevre bilinçli aydınlatma tasarımcısı ise (çevresel değerlere saygılı, sürdürülebilirliğe duyarlı), kaliteli aydınlatma tasarımını küresel/ bölgesel/mekansal ölçekte düşünüp; sosyal, kültürel, ekonomik gerçekleri dikkate alarak yapan olmalıdır. Kazanca odaklı bir toplumda, ilkelerine ve iş etiğine bağlı, çevre bilinçli bir aydınlatma tasarımcısı olmak radikal bir tutumdur ama yapılması gereken doğru yaklaşım ve hizmet de budur.
Türkiye’de aydınlatma tasarımının artık bir meslek olarak kabul edilmesinin zamanı çoktan gelmiş ve geçmektedir. Bu nedenle de meslek etiğine sığmayan iş alma ve yapma yöntemlerini gözetmeyen ve yaptığı işin arkasında durup bu benim işim diyebilen, çevreye duyarlı aydınlatma tasarımcılarının, artık sorumluluklarının bilinci ile yapmaları gereken, ev ödevleri üzerinde daha duyarlı ve dikkatli çalışmaları gerektiğini görmeleridir.
Aydan Hacaloğlu Bağımsız Aydınlatma Tasarımcısı
Dergide s. 18.