Aydınlatmanın amacı

Metin: Hakan İmert, Yük. İç Mimar

Günümüzde yapay ışık, gün ışığı kadar önemli hale gelmiştir. Bunun en önemli nedeni, insanların artık zamanlarının çoğunu kapalı alanlarda geçirmesidir. Aydınlatma, bir ışık kaynağının bir başka nesneye ya da belli bir çevreye ışık yollayarak onun görünürlülüğünü sağlaması anlamına gelir. Buna göre aydınlatmanın amacı, ışık kaynağının değil, bu kaynağın aydınlattığı çevre ve nesnelerin görünür duruma gelmesidir.

İç Mekanlarda Yapay Aydınlatmayı Zorunlu Kılan Başlıca Nedenler; yutup %89’unu yansıtırken, siyah ise %2’sini yansıtıp %98’ini yutmaktadır.

Gün ışığının değişken olması.

Çağdaş aydınlatma tekniğinin gereksinimleri gün ışığı ile her zaman karşılanamaması. Yani her durum ve çalışma konusu için iyi görme koşulları gün ışığı ile elde edilemez.

Yapı kabuğundaki açıklıklardan giren gün ışığının özellikle büyük yapılarda çok yetersiz kalması.

Yapay ışık kaynaklarındaki büyük teknolojik gelişmelerin, pencereleri yalnızca dış dünya ile ilişki bakımından psikolojik olarak gerek duyulan bir yapı elemanı haline getirmesi Çoğu yapının pencerelerinin, günümüzde ışığı içeriye almayan ve yansıtan koyu renkli camlarla kapatılması.

Görsel algılamada ilk başlangıçta uyarılan gözdür. Görme duyusu cisimlerden yansıyan ışığı beyindeki görme merkezine aktararak, bilinç seviyesinde bir araya toplar ve renk algılamasıyla birlikte görme olayını oluş turur. Bu noktadan hareketle çıkarılan sonuç, yapay aydınlatmanın özellikle görsel algılama üzerindeki etkilerinin kanıtlanmış bir gerçeklik olduğudur. Yapay aydınlatmada aydınlatma elemanlarının, ışık renklerinin doğru seçimi, yüzey malzemesine göre değerlendiril mesinin yapılması, mekan işlevi ve konforu için çok önemlidir. Bu nedenle, aydınlatma tasarımı yapılırken aydınlatmaya ait genel doğruların bilinmesi hayati önem taşımaktadır. Bu yazımda, aydınlatmanın bileşenleri konusu irdeleyeceğim.

Aydınlatmanın Bileşenleri Bu başlık altında; ışığın rengi, renk sıcaklığı, aydınlık düzeyi, parıltı, kamaşma ve gölge konuları üzerinde duracağım.

Işığın Rengi Işığın rengi, 1) Soğuk Renkler ( mavi - yeşil ) 2) Sıcak Renkler ( kırmızı - turuncu ) olmak üzere ikiye ayrılır.

Işığın renk sıcaklığı derecesi ölçülebilen bir değerdir ve birimi (K) Kelvin dir.

Renk sıcaklığı; 3300 K den az ise sıcak, 3300-5300 K arasında ise ılık, 5300 K den çok ise soğuk ışık olarak kabul edilir. Her bir ampulün verdiği ışığın renk sıcaklığı, o ampule ait katalogda belirlidir.

Aydınlığı oluşturan ışığın rengi seçilen ampulün yaydığı ışığın tayfsal yapısına bağlıdır. İnsanlar nesnelerin rengini bunlardan yansıyan ışığın rengine göre algılarlar. Aydınlatan ışığın tayfsal yapısı değiştikçe yansıyan ışığın rengi dolayısıyla nesnenin görünen rengi de değişecektir. Bu nedenle, rengin önemli olduğu yerlerde gün ışığına benzer bir ışık veren aydınlatma armatürlerinin kullanılmasını tavsiye ediyorum.

Işığın Rengi ve Tayfsal Yapısı ile İlgili 6 Kural 1) Sıcak renkli yüzeyler sıcak renkli ışıkla aydınlatıldıklarında daha çok aydınlatılmış gibi görünürler. Tam tersi durumda, soğuk renkli aydınlatma altında daha az aydınlatılmış

Renk Sıcaklığı Işığın cisimler üzerine çarpmasıyla gözümüzde oluşan duyguya renk denir. Rengi ilk olarak 17. yy’da Isaac Newton incelemiştir. Işığı cam bir prizmadan geçirerek renklere ayırmıştır. Bir cisim üzerine düşen ışığın enerji taşıyan ve foton denilen tanecikler kümesi olduğu kabul edilir. Işığın prizmada ayrışan 7 rengine ışığın tayfı veya spektrumu diyoruz. James Clerk Maxwell’in ‘Elektromanyetik Dalga Teorisi’ ne göre; ışığın, bütün cisimlerin içine girebilen ve boşluğu da dolduran bir ortamdaki elektromanyetik dalgalardan meydana geldiği kabul edilmektedir. İnsan gözü elektromanyetik tayfın çok dar sayılabilecek bir bandı olan kızılötesi ve morötesi radyasyon arasındaki dalga boyuna sahip ışıkları algılar ve görme olayı gerçekleşir.

Gün ışığı tek bir renk değildir. Dalga uzunlukları farklı 7 renkten oluşur. Her dalga boyu kırmızıdan mora doğru farklı renkler olarak algılanır: kırmızı, turuncu, sarı, yeşil, mavi, lacivert, mor. Ancak göz ışık tayfının tüm dalga boylarına karşı aynı duyarlılıkta değildir. En fazla etkilendiği dalga boyu ise 555,5 nanometre olan sarımsı yeşil ışıktır. Renkler incelendiğinde; beyaz en çok yansıtan, siyah ise en çok emen renkler olarak karşımıza çıkar. Beyaz üzerine gelen ışınların %11’ini görünürler.

2) İnsanlar doğal olarak aydınlığa ve sıcak renklere yönelirler. Bu nedenle çekici yada yönlendirici amaçla yüksek aydınlık çoğunluğu olan sıcak renkli ışık kullanılır. Bu nedenle; girişlerde, merdiven önleri/ asansör önlerinde ve başvuru bankolarında sıcak renkli ışık kullanılması daha uygun olacaktır. 3) Soğuk iklimlerde sıcak renkli ışık, sıcak iklimlerde ise soğuk renkli ışığın insanları daha rahatlattığı izlenmiştir. 4) Işığın rengi aydınlık çoğunluğu ile de ilgilidir. Aydınlık çoğunluğu yükseldikçe, ışığın rengi sıcaktan soğuğa doğru değişmelidir. Kaba bir sınıflandırmayla 250 lüks’ün altındaki yerlerde sıcak renkli ışık, 400 lüks’ün üzerindeki yerlerde soğuk renkli ışık kullanılmalıdır.

5) Genel ilke olarak; ahşap yüzeyler, büfeler, konutlar, otel odaları, insan teni vb alanlar sıcak renkli ışıkla aydınlatılmalıdır.

6) Genel aydınlatma içinde bölgesel aydınlatma var ise, bölgesel aydınlığı sağlayan ışığın rengi genel aydınlatmayı sağlayan ışın renginden daha soğuk olmamalı hatta daha sıcak olmalıdır.

Aydınlık Düzeyi Aydınlık düzeyi kısaca birim alana düşen ışık akısı miktarıdır. Lüksmetre denen bir aletle değerleri ölçümlenebilir. Bir yüzeyde oluşan aydınlık düzeyi, yüzeyin türüne bağlı değildir ve her mekanın, o mekanda yapılan işin niteliğine göre ayrı bir aydınlık çoğunluğuna ihtiyacı vardır.

Aydınlık çoğunluğunu seçerken dikkat edilecek bazı hususlar şunlardır:

1) Mekanda yapılacak işin incelik ya da kabalığı 2) Görülecek objenin açık veya koyu renkli oluşu 3) Görülecek obje ile arkasındaki fon arasındaki açıklık - koyuluk farkı 4) İnsanın çalışma süresi 5) Çalışmanın hızı 6) Görülmesi gereken obje hareketliyse, objenin hızı arttıkça aydınlık çoğunluğuna olan ihtiyacın artması 7) İnsanın yaşı

Aydınlık düzeyi, mekan fonksiyonlarıyla birebir ilişki halindedir. Ayrıca aydınlık düzeyinin değişimlerinin renk düzeni ve doymuşluğu ile de yakın ilişkisi vardır. Bu nedenle aydınlatma tasarımında aydınlık düzeyi ve değişimleri dikkatle ele alınarak uygulanmalıdır.

Parıltı Parıltının görsel algılamada önemli bir rolü bulunmaktadır. Aydınlatılan yüzeyler değişik parıltıları olan renkli yada renksiz yüzeylerdir. Bu nedenle göz aydınlık düzeyi tam olarak algılayamamaktadır. Aslında burada algılanan aydınlık düzeyinden çok parıltıdır. Bir örnek ile açıklayacak olursak; bir yazı tahtası üzerindeki tebeşir çizgisi tahtaya oranla daha parlak, daha ışıklı görünür. Bunun nedeni aynı aydınlık düzeyi altında bulunmalarına karşın beyaz çizginin ışık yansıtma çarpanının siyah tahtaya oranla daha büyük olmasıdır. Verilen örnekten de anlaşılacağı üzere dikkati çekmek için parıltı önemli bir ayrıntıdır. Aydınlatma tasarımı yapılırken eğer dikkat herhangi bir noktaya çekilmek isteniyorsa, parıltı öğesi kullanılabilir. Çünkü, bir bölgenin renkli ve parıltısının çok olması, o bölgeyi gözle daha etkin şekilde görünür kılmaktadır.

Kamaşma Işıklılıkların uygun olmayan dağılımları yada aşırı bir karşıtlık sonucu nesnelerin ayırt edilmesinde sıkıntıya yol açan görme koşulları kamaşma olarak tanımlanır. Çevredeki parıltı kontrastının yükselmesi kamaşmaya neden olur. İki tür kamaşma olayından söz edilir;

Yetersizlik Kamaşması: Işığın retina üzerine saçılmasıyla meydana gelir. Işık kaynağının parıltısı ve alanı ile doğru, kaynakla görsel hedef arasındaki açı ile ters orantılı olarak değişim gösterir.

Yetersizlik kamaşmasını engelleyecek alandan aydınlık alana doğru gölge, giderek yok olur. Yani bir ‘degrade’ söz konusudur.

Yarı gölge alanın, toplam gölge alan içindeki oranı küçüldükçe gölge biçimi ve ona ait sınırlar daha net şekilde ortaya çıkar. Bu durum sert gölgenin oluşumunu açıklamaktadır.

Açık ve Koyu Gölgeler Bir gölgenin, gölgeyi oluşturan ışık kaynağının dışında başka bir ışık kaynağından (birincil kaynak) yada çevredeki yüzeylerden yansıyan ışıklarla (ikincil kaynak) aydınlanıp aydınlanmaması, gölgenin açık (saydam) yada koyu (kara) olmasına neden olur. Gölgeli alan ile aydınlık (gölgesiz) alan arasındaki aydınlık düzeyinin büyüklüğü, gölgenin açıklıkkoyuluğunu (saydamlıkkaralık) belirler. Bu iki alan arasındaki aydınlık düzeyi farkı arttıkça gölge giderek koyulaşır. Gölgenin açıklıkkoyuluğu; ışık kaynağı türü, konumu, sayısı ve iç yüzey yansıtma çarpanlarına bağlı olarak bazı durumlara değinecek olursam; Kamaşma kaynağının açısal sapması değiştirilebilir yani bu sapma 40° seviyesine ulaştığında kamaşma durumu mümkün mertebe tolere edilmiş olur.

Kamaşmaya neden olan kaynağın parıltısı azaltılarak yada maskelenerek kamaşma engellenebilir.

Görsel hedefteki aydınlık düzeyi yükseltilebilir.

Gösterilmek istenen yüzeyin çevresinde yüksek yansıtıcı olan yüzeylerden kaçınılması etkin bir çözüm olabilecektir.

Konforsuzluk Kamaşması

Konforsuzluk kamaşması görsel algılamayı etkilemez yalnız hoş olmayan hissiyata neden olan ve genel olarak binalarda daha çok karşılaşılan bir kamaşma türüdür.

Gölge Saydam olmayan bir cisim tarafından ışığın engellenmesiyle ışıklı yerde oluşan karanlığa gölge denir. Eğer engelleyen cisim yarı saydam ise, gelen ışığın engellenmesi sonucu oluşan ve çok koyu olmayan karanlık bölgeye ise yarı gölge denir.

Gölge özelliği bakımından; Sert - Yumuşak Açık - Koyu olarak iki ana grupta incelenmektedir.

Sert ve Yumuşak Gölgeler Sert gölge, sınırları kesin olarak algılanan, saydam olmayan bir engelin biçiminin net olarak görülebildiği bir gölge biçimidir. Bu tür gölgede, gölgeli alandan aydınlık (gölgesiz) alana birdenbire geçilir. Yumuşak gölge ise; sınırları kesin olmayan, engel biçiminin kolayca algılanamadığı, net olmayan gölgedir. Bu tür gölgede, gölgeli değişebilmektedir.

Koyu gölge; hiçbir biçimde aydınlanmayan ve aydınlık düzeyi çevreye oranla en düşük olan gölgeye denir. Aşağıda verilen şemalarda açık ve koyu gölgeler ve oluşumları arasındaki farklar şematik olarak göz önüne serilmiştir.

Sonuç Aydınlatmada amaç, belli bir aydınlık düzeyi elde etmek değil, iyi görme koşullarını sağlamak olmalıdır. Doğru şekilde yapılmış bir aydınlatma; amacı iyi tespit edilmiş, bu amaca ve aydınlatma tekniğinin gereklerine uygun olarak projelendirilmiş ve proje içindede gerek ışık kaynakları gerekse de aydınlatma armatürleri bakımından kullanım amacına en uygun seçimler yapılmış aydınlatmadır.

Aydınlatmanın bileşenleri konusunu işlerkenki süreçte karşımıza çıkan ana sonuç; aydınlatmanın kesinlikle birçok durum göz önüne alınarak düşünülmesi gereken bir süreç olduğudur. Örneğin bir mekanı aydınlatırken; o mekanın ne seviyede bir aydınlık düzeyine ihtiyacı olduğu, hangi renk sıcaklığında bir armatür kullanılması gerektiği, aşırı parıltı ve kamaşma sorunlarının nasıl engelleneceği?, aydınlatmanın direkt mi? yoksa endirekt mi? yapılacağı v.b. konular incelenmelidir. Yani özetle aydınlatma tasarımı, bütünüyle ele alınması gereken önemli bir konudur. Bu nedenle tasarımcı; aydınlatmanın nicelik ve niteliği, aydınlatmanın bileşenleri ve gerekli teknik özellikleri gibi konulara vakıf olmadan tasarım sürecini doğru şekilde sonlandıramayacaktır.

Dergide s. 24.