Millenium Park’taki Crown Havuzu, Şikago

Metin: Amardeep M. Dugar

Fotoğraf: Steve Hall, Mark Ballogg

Crown havuzu muhtemelen herkesi büyüleyen eğlendiren ve aynı zamanda dinlendiren bir mekan. Kulelerden akan suyun meditasyon etkisi, renk değişimleri, sürekli değişen yüzler... Tüm bu özellikleri algılamak için Şikago’nun merkezindeki bu mekanda uzun bir süre kalmak gerekiyor.

Şehirler için, belirli bir zaman dilimine ait olmayan ve tüm zamanlarda geçerliliği olması beklenen halka açık bir heykel tasarlamak öncelikle zamana uygun bir şeyi yaratmak anlamına gelmektedir ve böylesi çalışmalarda boyut, mekan gibi kavramlar genelde ikinci planda kalır. Bir eser yaratmak için sanatsal örneklere ihtiyaç vardır ve teknik açıdan ince bir algılama gerekir. Eser ise; mekan, boyut ve zaman gibi öncelikli belirgin parametrelerden kendini ayırır. Crown havuzunun tasarımcıları ışık sanatı, medya ve ışık tasarımı alanında tüm olanakları seferber etmiş ve neredeyse tüm Şikagoluların hafızalarına işlenen bir mucizenin gerçekleşmesini sağlamışlardır.

Şehir; sokaklar, meydanlar ve kırsal alanlardan oluşuyor. Aydınlatma ve medya alanındaki gelişmeler, şehri hızlı bir tempo içerisinde, sürekli değişen medya araçlarından ve telaşlı resimlerin bedenleri ve mekanlarından oluşan bir karışıma dönüştürmüş. Birçok şehrin gece görüntüsü hayal edildiğinde, şehirde yaşayanların akıllarında kalan yalnızca korkunç trafik sıkışıklığı içerisinde yer alan ışıklandırılmış reklam panoları ve kaostur. Bu “modern hareketliliğin” hızına yetişmesi mümkün olmayan insanlar, varolma endişeleri altında mekanlardan ve durumlardan kaçar hale gelirler ve hatta panik ataklar yaşarlar. Herhangi bir kurgu aksiyon filmindeki sahneler, bu tür “yüksek teknoloji aydınlatması ve medyanın” yan etkilerini gösterir.

Şehir insanları birçok “şehir hastalıklarına” veya korkulara yakalanabilmektedir. Açık veya halka açık mekanlardan korkma anlamına gelen agorafobi bunlardan biridir. Psikanalizciler ve psikiyatrlar bunun nedenini kötü şehir planlamasında aramaktadırlar. Tanınmış psikanalizci Sigmund Freud, agorafobinin “korku nevrozunun” bir parçası olduğunu ve mekan korkusunun sadece çevrenin kapatılmasından kaynaklandığını düşünmüştür. Bu nedenle park ve meydanlar gibi şehir içerisinde halka açık bölümler ve de etrafındaki güzel çevre, insana bu alanda rahat ettirme olanağı sunmayı amaçlamalıdır.

O takdirde, aklımıza hemen bununla ilgili bazı sorular takılır: Şehir içerisinde yer alan halka açık mekanların aydınlatılması halkın ruhuna katkıda bulunmalı mıdır? Işık ve medya araçları şehir fobilerinin nedeni ve etkisinde bir rol oynuyor mu? Şehirlerde bulunan açık mekanları, psikolojik açıdan değerlendirdiğimizde, aydınlatma ve medya tasarımı ile iyileştirmek mümkün mü? İnsanların mekanlar içerisinde hareket etmesinde ışık ve medya araçları öngörülebilir bir biçimde birbiri ile bağlantılı mı? Eğer öyle ise, pratikte bu yan etkilerin giderilmesi nasıl mümkün kılınacak? Bu unsurları gerçekleştirilmiş bir proje üzerinden incelemek ve soruları yanıtlamak çok enteresan olacaktır.

Millenium Park projesi 1837’de Şikago’yu kuranların fikirlerine en yakın projelerden biridir. Şikago’nun şehir merkezinin deniz kıyısı, çirkin görüntülü raylar ve park alanları ile çevrelenmiştir. 1998 yılında, yukarıda saptanan amaçlara yönelik çalışma başlatılmış ve Grand Park içerisinde yepyeni bir park ortamı tasarlanmış. Günümüzde bu proje, dünya çapında en önemli milenyum projelerinden biri olarak görülüyor. Gerçekten, bu park zamanının bir simgesi haline geldi. Şikago’yu fantastik bir mekan olarak zenginleştiriyor. Bu mekandan pek çok yeni nesil daha keyif alacak ve şehrin sloganı “urbs in horto” veya “bir bahçe içerisindeki şehir” kavramının hala geçerliliğini koruması sağlanacak.

10 hektar genişliğindeki park, Şikago şehir merkezinde Michigan caddesi üzerinde Randolph ve Monroe sokakları arasında bulunuyor. Bu parkta birçok şey sunuluyor: interaktif açık sanatlardan buz patenine, açık mekanlarda akşam yemeğine ve Grand Park orkestra ve korosunun klasik müzik konserlerine kadar geniş bir yelpaze. Parkın görülmeye değer yerlerinden en tanınmış olanı, ABD’nin en güzel açık hava konser mekanlarından biri olan ve Frank Gehry tarafından tasarlanan Jay Pritzker köşkü. Diğer mekanlar ise Kathryn Gustafson, Piet Oudolf ve Robert Israiel tarafından tasarlanan çağdaş Lurie Bahçesi ve Anis Kappor tarafından yapılan Cloud Kapısı heykeli. Görülmesi gereken mekanlardan en spektaküler ve aynı zamanda en çekicisi ise, Şikagolular için sanat ve teknolojiyi simgeleyen, interaktif bir yapı olan Crown havuzu.

İnteraktif havuz, Barcelonalı sanatçı Jaume Plensa’nın fikriydi. Medya tasarımı bir ortak çalışma şeklinde sanat ve teknoloji profesörü John Manning ile fotoğrafçı, Şikago Sanat Okulunun teknoloji planlaması başkanı ve fotoğraf profesörü Allan Labb tarafından gerçekleştirildi. Cam kulelerin ve havuzun ışık tasarımını Şikagolu aydınlatma tasarımcısı Schuler Shook çalıştı. Halka açık bir havuz kavramını tekrar tanımlamak için çok zaman ve enerji harcadılar. Bu aynı zamanda Şikagolu Crown ve Goodman ailesine bir hediye oldu.

Bu havuz dünya çapında ünlü olan ve Michigan Caddesi ile Monroe Sokağına sınır olan Millenium Parkın güney batısında yer alan halka açık sanatlar koleksiyonuna önemli bir katkıdır. Plensa, su, ışık ve camı kullanarak cesur bir ifadeyi formüle etti. Havuz yoldan geçenleri kendisine davet ediyor, heyecanlandırıyor ve düşünmeye sevk ediyor. Havuzun her iki 70 metrelik kenarından,15 metre yüksekliğinden cam kuleler yukarı doğru uzanıyor. Kuleler sürekli değişen video görüntüleri, ışıkları ve suyun akışı ile ön plana çıkıyor. Burada oluşturulan kavram için Şikagolulardan esinlenildi. Şikagoluların yüzleri ledlerden oluşturulmuş bir projeksiyon alanında beliriyor, şu anda Şikago’da yaşayanların spot görüntüleri. Bu projede ışık, medya araçları, hareket ve insanların bir arada yansıtılabilmesi için zekice metotlar uygulanarak çalışıldı.

Plensa çalışmasında en önemli faktörün zaman olduğunu belirtiyor. Tarihsel olarak Şikago, mimari ve halka açık mekanlar açısından önemli bir referans noktası. Bu proje, ayrıca mekanın ruhundan bahsetmek için de mükemmel bir proje. Plensa, mekana ruh katan insanların mimariye de nefes verdiklerine inanıyor. Bu büyük mozaik için 1000 kişinin yüzü filme alındı. Plensa’ya göre, çelik ve camdan oluşan yapılar ile iki kule, havuzun bedeni ve yüzler ise ruhunu temsil ediyor. Son derece sakin ve dingin bir mekan, sadece suyun sesi ve iki uzun park bankı üzerinde oturup dinlenen insanlar. Bu mekana özel olarak yapılan bu çalışma, yegane buluşma noktasını, ancak aynı zamanda da insanların kendilerini dinlemeleri için geniş bir mekanı oluşturuyor. 15 metre yükseklik ve sadece 7 metre genişlik ile, kuleler geleneksel bir sinema perdesinin neredeyse iki katı büyüklüğünde ve tek bir yüz için aslında dar bir projeksiyon alanını sunuyor. Ancak Plensa’nın bu muhteşem ve havuzu şehir insanının arşivi olarak kullanma ve insan yüzleri ile çalışma fikri, normalde başka yerlerde taşlar kullanıldığından, dünyanın en ilginç medya projesi olarak kabul ediliyor. Her kulede devasa bir perde bulunuyor, bu perdeye Şikagoluların yüzleri görüntüleniyor ve kulelerden sular şelale şeklinde akıyor. Akan su üzerinde ışık değişerek iç alan şerit şeklinde aydınlatılıyor, bu tasarım da Schuler Shook tarafından gerçekleştirilmiş.

Bu büyüklükte bir projeye özel estetik katmak için mümkün olan en yüksek çözünürlükte çalışılmış. Burada en zor görev, insanları bulmak, bunları filme almak, tüm projeye katılanlar ile projenin genelini korumak olmuş. Örneğin kişiler, çekim yapılırken bir diş hekimi koltuğunda oturtulmuş, böylece koltuğun yüksekliğine bağlı kalmak daha kolay olmuş, çünkü bir Sony WF F900 model video kamera kullanılmış ve ayarı yapılmadan film çekimleri sürdürülmüş. Aldıkları pozisyona göre kişiler çekim talimatı ile birlikte 80 saniye süre ile gülümsemek zorunda kalmışlar. Birkaç çalışma aşamasından sonra, fotoğraf çekimi yüksek çözünürlüklü videodan yüksek değerli 5 dakikalık PC film ortamına çevrilmiş.

Her bir yüz, led perdesi üzerinde görüntülenecek şekilde çekilmiş, görüntülenme aralıkları senkronize edilmiş ve havuzun mekanizması ile uyumlu hale getirilmiş. Tüm filme alınan kişilerin tam aynı pozisyonda olmaları gerekmiş, aynı pozisyon ağız için gerekli olmuş. Çünkü 15 cm çapındaki bir fıskiye, ağızdan su püskürtür şekilde ayarlanmış. Video perdesinde video görüntüsünde yer alan kişi ağzını büzdüğünde suyun aşağı akışı görülüyormuş. Işıklandırma kulenin önündeki aydınlatmalardan suyun püskürttüğü noktaya yönlendirilmiş. Her kişiden, biri yaz aylarında kullanılmak üzere, biri de kış aylarında kullanılmak üzere iki video versiyonu çekilmiş. Sanatçının vizyonunu gerçekleştirmek için cam duvar ve taşıyıcı arasına renk geçişli ledler yerleştirilmiş ve konstrüksiyona doğru yönlendirilmiş. Böylece kendinden aydınlanan bir nesne ortaya çıkmış. Yaşam dizilerinde renk geçişli iç ve dış aydınlatmayı aynı anda kullanma olanağı sunan birkaç bakış var. Kulenin içinden beyaz çizgisel aydınlatmadan renkli aydınlatmaya geçiş yapılmış. Beyaz çizgisel aydınlatma dar yansıyan paslanmaz çelik kafesin içerisinde kulelerin tabanına yerleştirilmiş PAR 56 halojen lambaları ile sağlanıyor.

Işık sisteminin programlaması için çeşitli yaşam dizinlerinin uyarlaması yapılmış. Her programlanan yaşam dizini bir “bakış” ile başlıyor, sanatçı bunu havuzdaki sükunet olarak adlandırıyor. Bu bakış sadece kulelerden aşağı akan su ile çerçeveleniyor ve her kulenin kenarındaki beyaz bir ışık şeridi her yanı aydınlatıyor.

Havuzun esprisi fıskiyenin efekti. Su dört metre uzunluğunda ve büzülen ağzın tam ortasına yerleştirilen 15 cm çapında fıskiyeden havuza dökülüyor. Çekimler sırasında tüm yüzlerin ve ağızların tam aynı noktada olması için son derece dikkatli çalışılması gerekti.

LED projeksiyon alanlarında tüm Şikagoluların yüzlerinin görülmesi bu senaryonun özelliği. Böylece halka açık olan alanlara entegre edilmiş oluyorlar ve ruhsal elemanlar olarak mimariye yaşam katıyorlar.

Her dizin keyifli bir süreye eşit. Yüzlerin ve renklerin geçişi tamamen rastlantısal, hangi sekiz renkten veya yüzlerce yüz ifadesinden hangisinin bir sonraki görüntü olarak geleceği önceden bilinmiyor. Aydınlatmanın ve havuzun ışık sistemleri, güney kulenin altında bulunan ana kontrol sistemi üzerinden yönetiliyor. Aydınlatma kontrolü, halojen lambalara ve dimmer tertibatına uygun DMX tabanlı bir yönetim sistemi.

Programlama için bir tiyatro konsolu kiralanmış. Bilgisayarlara yüklenen bir yazılım üzerinden veri bankasına erişiliyor, rast gele seçme prensibi üzerinden bir kule için iki yüz (her bir kule için bir yüz) seçiliyor. Sanatçı rast gele olmasına çok önem veriyor. Aynı yazılım, gösterilen yüzlerin 72 saat içerisinde iki kere görüntülenmemesini sağlıyor.

2003 yılında Utay’da bulunan LED üreticisine yapılan tek bir ziyaret dışında, ki burada dev bir ekran monte edilmişti, ekip gerçek resimleri gerçek boyutlarında görmemiş. Üç RGB renk cluster’ı kullanan TV teknolojisinden farklı olarak, geliştirilmiş ileri led teknolojisi ile kulenin cam duvarı arkasında 5 cluster kullanılıyor. Her bir clusterin açıklık ayarı yapılıyor. Neredeyse her renk tonu elde edilebiliyor. Ekip her filmin ayrı renk derecesi standardını, renk doyum ayarını ve kontrastlarını geliştirmiş. Her film 10 farklı parçaya bölünmüş ve her bir yüz için renkler üzerinde oynanmış.

Videoda gösterildiğinde video kayıtlarının iyi olmasına karşın, aynı videolar kulelerde kalın camlar üzerinde korkunç görünmüş, güneş ve gün ışığı, camların arkasına yerleştirilen Led ekranlardan yansımış ve filmin etkisini tamamıyla bozmuş. Stüdyoda resimler daha hassas ayarlanmış ve zemine yerleştirilen projektörler geleneksel olmayan bir tarzda ayarlanmış ve daha iyi sonuçlar elde edilebildiği görülmüş. Sanatsal ve teknik zekanın kombinasyonunda her şey daha iyi olmuş.

Proje tamamlandığında havuz kendi ritmini buldu ve tabi ki şehrin bir doğal parçası olarak Şikagoluların hafızasına yerleşti. Kış aylarında sessiz bir güzellik. Çünkü Şikago belediyesinin uygulamalarına göre kış aylarında su çalıştırılmıyor, yaz aylarında ise havuz, Millenium Parkının en sevilen mekanı. Ancak yüzlerdeki gözler kapanıp ta, dudaklar büzülerek yaklaşık 4 metre uzunluğunda su aşağı doğru havuza püskürtüldüğünde, çok etkileyici bir havuz püskürtme etkisi görülüyor.

Şehirsel fobileri çerçeveleyen tüm önemli faktörler -zaman, mekan, büyüklük, ışık medya, hareket ve insan-bu havuzun ortaya çıkarılmasında bir araya getirildi. Bu faktörlerin ayarlanmasında en küçük bir hata, burada bir dengesizliğe sebep olacaktı. Işık ve medya araçlarının zekice ve hassasça kullanımı, projenin başarılı olmasını sağladı.

Bu havuz insanları, hem sanatsal bir mimari anlayışla bütünleştirmek hem de eğlendirmek için orada bulunuyor. Güçlü ve anlamlı görüntü şehir halkının tümünün problemsiz bir şekilde ortama entegre olmasını sağlıyor. Tasarım açısından değerlendirildiğinde de püf noktası burada. Bu havuz daha farklı bir anlayışla yapılmış olsaydı, büyük bir olasılıkla, bu alan yanlış bir nokta olacaktı. Havuzun inşaatı için bu risk göze alınmış. İnsan psikolojisi, kendi sistemlerimizde yaratıldı, kendi DNA’larımızda sarmalandı da denilebilir: ancak oluşturulan kavramın doğru olduğu anlaşılmış.

Parkın tasarım kavramının başka şehirlerde uygulamak üzere kopyalanması riskli olabilir. Medya kavramı Şikago’da mükemmel işliyor. Arka planda duran şehir tabi ki bir avantaj sağlıyor ve uygun mekan boyutları da gerekli. Ancak, eğer bu havuz, halka herhangi bir başka açık alanda yapılmış olsaydı, bunun etkileri son derece kötü ve bilinen şehir yapı kavramından kopuk olabilirdi. Farklı bir tasarımdan etkilenmek problem değil, hatta bir sanat veya tasarım ekibi için kendi tasarımının başka bir yerde kopyalanmış veya tekrarlanmış olmasını görmek gayet keyifli olabilir. Eşdeğer iyi bir çalışmayı gerçekleştirme isteği yasal, ancak başarılı tasarımların tamamıyla kopyalanması, bir reçete değil. Açık alanların gereksinimlere uygun ve iyi aydınlatılması konusunda odaklanma da, profesyonel aydınlatma tasarımının gerekliliğini ortaya koyuyor.

Bu çalışma yılın IALD “Award of Excellence” ödülünü kazandı.

Proje katôlômcôlarô

Sanatçılar: Jaume Plensa, Barcelona Mimar: Kreuck Sexton Architects, Şikago Işık tasarımı: Schuler Shook, Şikago Medya tasarımı: John Manning ve Allan Labb, Şikago Mimar: Halvorsen Kaye SE, Chicago Elektroteknik Mühendisi: Environmental System Design, Şikago Yapı sahibi: W.E. O’Neill Construction, Chicago Proje yönetimi: US Equities, Şikago Kullanôlan Ürünler:

LED ekranlar: Barco

Dergide s. 30.