FOX TV Binası, İstanbul
Metin: Korhan Şişman
Fotoğraf: Serkan Eldeleklioğlu
Mimarın ne istediğini bilmesi ve aydınlatma tasarımcısının bu isteklere koşulları zorlayarak, yaratıcı ama bir o kadar da akılcı yaklaşımlarla eğilmesi, müşterinin ve son kullanıcının keyif aldığı sonuçların ortaya çıkmasını sağlıyor. FOX TV projesi bu anlamda, bir aydınlatma tasarımcısı ve iç mimar arasındaki kuvvetli ilteşimin önemini gösteren ciddi bir örnek olarak karşımıza çıkıyor.
Tasarımcıların ilk işi, üreticiler ve tedarikçiler ile anlaşılarak, aydınlatma armatürü, lamba, trafo-balast sistemleri, filitreler, ray ve ray ekipmanları, kablo ve sarf malzemeleri konusunda anlaşmalar yapılıp, fiyat ve tip standartları oluşturmak oldu. Tüm bu sistemlerin altyapı ve tavan sistemlerinin bitmiş olması ve sürenin son derece kısa olması, özel araştırma ve çözümlere yönelmeyi zorunlu hale getiriyordu.
Yapının orijinali Osmanlı İmparatorluğu döneminde sarayın ‘Kayık Hanı’ olarak inşa edilmiştir. Bildiğimiz kadarıyla altta kayık ambarları ve depolar bulunmakta olup, üst katta da deniz erlerinin kaldığı yatakhaneler mevcuttur. Doğrudan Marmara denizine kıyısı olduğu dönemlerde içinden bir de Zeytinburnu’nu sahile bağlayan sokak geçer. Yapı sonraları değişik amaçlarla pek de özenli kullanılmamasına rağmen günümüze kadar ayakta durmayı başarmıştır. Girişinden itibaren kurumsal bir kimlikle tasarlanacak yapı, zamanla News Corp. gibi bir dünya medya devinin sonsuz olanaklarını sunan dev bir sete dönüşecek şekilde planlandı. Bu nedenle iç mimari, çalışan tüm personelin dahil olduğu bir televizyon deneyimi yaşaması için şekillendirildi. Bu projedeki yenilik, baştan sona tesisin tüm alanlarında “tak ve kullan” prensibinin uygulanmasıydı. Böylece, her bölge istenildiğinde hazır bir set olarak kullanılabilecekti.
DPG Design ekibi, önemli deprem riski olan bu bölgede orjinal kabuğu koruyarak taşıyıcı sistemi en baştan oluşturmuştu. Bu sayede tarihi bir yapının içerisinde gizlenmiş son derece modern ve teknolojik bir sistem ortaya çıktı. Proje tasarlanırken ön görülen verimlilik ve sürdürülebilirlik kriterleri de, zaten Fox Corporation’in uluslararası çevreye duyarlı politikası ile yakından bağdaşmakta; kullanılan altyapı sistemi, bir çok malzeme ve ekipman Leeds sertifikasyonuna uygun seçilmekteydi.
Tüm bu bilgiler ışığında aydınlatma tasarımı projesine 2009 Mart ayında başlandı. Küresel krizin etkilerinin en güçlü hissedildiği bu dönemde tasarımcılardan talep edilen halihazırda öngörülmiş son derece ekonomik bir bütçe ile kısıtlı bir sürede tüm yapının aydınlatma tasarımın yapılması ve uygulama esnasında danışmanlık hizmetinin verilmesiydi. Bu tarz zor bir proje için hızlı, güvenilir ve çözüme dönük bir proje tasarım ve kontrol sistemi oluşturulması gerekti.
Haftalık çalışma planları oluşturuldu ve yapı bölgelere ayrıldı. Amaç her hafta yerinde deneyerek ve test ederek önceden belirlenmiş, ekipmanı hazırlanmış bu bölgelerin aydınlatma tasarımı çalışmalarını 10 haftalık bir süreçte yerinde gerçekleştirmekti. Karar verilen tüm bölgelerin genel konsept ile bağlantısının kopmamasına özen gösterilirken, maliyetlerin de kontrol edilmesi çok önemliydi. Çalışmalara başlandığında neredeyse tüm denenmesi ve montajı için sadece bu iş ile ilişkilendirilen bir montör firma olarak iş yapacak ‘K2 Aydınlatma’ nın deneyimli ekibi ile anlaşıldı.
Mimari proje gelişirken, her hafta öngörülen bölgelerin kayda değer ve maliyet etkin bir çözüme ulaştırılıp karara bağlanması amaçlandı ve bir sonraki safhaların tasarım projelendirme ve demo organizasyonları yapıldı.
Konsept tasarımı yapılan ürünler ediciydi.
Ofislerde siperlik açısı yüksek flüoresan ışık kaynaklı gömme tavan armatürleri, halı ve yüzey dokularını dramatik şekilde vurgulamak için dar açılı, halojen ışık kaynaklı tavan armatürleri, ray spotları, endirekt bantlar ve endirekt sarkıt armatürleri ile istenilen aydınlık düzeyleri yakalandı. Bu aydınlık düzeyi araştırmaları sayesinde cam yüzeylerin arkasının görünürlüğünü arttırıp azaltma şansı yakalandı. Genel ofislerde ise özel tasarım masa lambaları kullanıldı.
Diğer çeşitli bölgesel ve gizli aydınlatmalar için çeşitli güçlerde, 2700K ve 3000K, T5 flüoresan ışık kaynakları öngörüldü ve taşıyıcı olarak çeşitli ahşap, metal alınlar ve çözümler geliştirildi. Sözü edilen armatür taşıyıcıları, çoğ u yerde mimarinin bir parçasıydı ve şantiye süresince çalışmalar esnasında yerinde tasarlanmış ve flekillendirildiler, kapatıldıklarında bir armatür olarak algılanması çok zordur. Buna en güzel örnek taş kolon sistemleridir ve burada Osram FH827 28W ışık kaynağının taş doku üzerindeki doğal, zarif etkisinden faydalanıldı.
Sahilden görünen ana cephe aydınlatmasındaki amaç, dışarıya armatür yerleşimi yapmadan asıl önemli noktalar olan, karakteristik yapıdaki pencerelerin ‘içeriden’ tanımlanmasını sağlamak ve hem iç hem dış mekanın dokusunun bir parçası haline getirmekti. Ana girişte kolanlarda ve cephelerde son derece güçlü, küçük, verimli ve açılı ışık kaynakları olan PHILIPS 20W PAR16 lambaları tercih edildi. Bu ‘sihirli’ lambalar daha piyasada çok yeni oldukları için de özel taşıyıcılar ve armatürler tasarlanması gerekti. Kullanılan özel Hunter Douglas tavan sistemi armatür montajlarında
Acrolite’dan Kağan Fırat tarafından geliştirildi ve üretildi. Bunun dışındaki seri üretim ürünler Fersa, Neo Luca, Philips, Erco ve Kreon firmalarından tedarik edildi. Işık kaynakları, tüm flüoresan sistemlerde Osram, reflektörlü PAR ve retrofit LED tiplerde ise Philips markası seçildi. Balastlar ve trafolar için ELT ve Osram markaları tercih edildi. Çılgınca vurgulanmayı bekleyen orjinal taş duvarlar, eğimli cam, ahşap ve tekstil yüzeyler, dokulu yer kaplamaları ve ustaca çözülmüş iç mekan detayları, birbirinden farklı amaçlarda ofis mekanları ve unutulmaması gereken ‘plug and play’ stüdyo sistemi. Farklı ışık ihtiyaçları ve kurumsallıkla ilişki kurabilen keyifli mekanlar, kısaca her aydınlatma tasarımı ekibinin rüyası... Tasarıma ana yapıya ait taş duvarlar, ahşap kaplamalar ve dokuların çözümü ile başlandı. İlk fikir, halihazırda bitmiş ters tavanların ardından 7 gün uzun saatler boyunca duvarları, mekanın genel aydınlatmasına destek olacak kadar güçlü ve dokuları-detayları hissettirecek kalitede ışık atışları ile yıkamak oldu. Bu yüzeyler uzun vadede cam bölücüler ardından kameraların algılayacağı mekan tanımları da yaratacaktı. Eğimli cam yüzeylerden direk ışık atışını yansıyıp parlama yapmasını önlemek ve renk geriverim gibi tasarımsal tercihler yol gösterici oldu. Bu noktada belirli reflektör açıları olan HIT 35W PAR20 E27 ışık kaynaklarında karar kılındı. Tasarımcılar, projenin her noktasında kullanılmak üzere, stüdyo konseptine vurgu yapabilecek tipte, lamba derinliği ayaralanabilir, çeşitli yüksekliklerde; nokta, vurgu ve yıkama armatürü olarak kullanılabilecek standart tek bir ürün konsepti geliştirdiler. Karmaşık yapı sistemi içinde kullanılacak tipte farklı filitreler ve ışık kaynakları taşıyabilecek montajı kolay, maliyeti standart, özel üretim, ama bir okadar da basit armatürler... Geliştirilen konsept ürünler konuya cesaretle yaklaşan, tasarımcıları anlayan ve ileri taşıyan Kağan Fırat’ın zarif teknik dokunuşları ile hayat buldu ve kısa sürede yerlerini aldı. Ahşap yüzeylerine kısa mesafeden yapılan gizli, dar açılı, güçlü ışık atışları ahşap dokunun çok iyi algılanmasını sağladı. Bu sistem siyah renkli, dokulu mermer yer kaplamasınının vurgulanması için önemliydi.
Ayarlanmaları ve yüzey üstünde oluşan ışık göbeklerinin dengesini tutturmak ancak tasarlanan armatürler üzerindeki lamba derinlik ayarları sayesinde zor da olsa mümkün oldu. Sonuçta mekana getirdiği ritm ve kıvrımlı yüzeyin uzaktan bile algılanması tatmin montaj ekiplerini zorlayan önemli bir detaydı. Bu sistem ısı, ses yalıtımı gibi konularda mükemmel denecek kadar başarılı olmakla beraber özellikle downlight armatürleri taşıyamadığı için detaylı çalışmalar gerektirmekteydi.
Yerinde tasarlanan bu projenin önceden tasarlanmış standart aydınlatma tasarımı projesi prosüdürüne bağlı kalarak değil de yerinde workshop mantığı ile araştırmalar-geliştirmeler ve uzun şantiye deneyimleri deneyimleri ile gerçekleşmiş olması aydınlatma tasarımcıları içinde ilginç ve memnuniyet vericiydi.
Bazı koşullarda, kalıplaşmış sistemlerle sonuca gitmek için kaynak harcamaktansa, mimariyi anlayıp saygı duyarak, ışığı onun bir parçası haline getirmek için gereken detay araştırmalarını cesaret ve hevesle yapmak daha verimli sonuçlar oluflturabilmekte. Bu yaklaşım, aydınlatma tasarımcılarının gelişimine katkıda bulunacağı gibi müşteri ve üreticiler için de yeni olanaklar sağlayacaktır. Bu noktada, DPG ve Alliance Yapım’ın aydınlatma tasarımı ekibine verdiği destek ve sunduğu güven, tedarikten - montaja proje katılımcılarının müthiş özverisi, işin sonucu açısından en belirleyici etkenleri oluşturdu.
Proje künyesi
İşveren: News Corporation Broadcast Lab. / Alliance Yapım İç mimari: Brıan L.Hassig (Distingushed Projects Group LLC), Emre Arslan (Alliance Yapım)
Aydınlatma tasarımı: Planlux Elektrik kordinasyon: Aykar Mühendislik Elektrik montaj: K2 Aydınlatma Otomasyon projesi: Helvar - Elekon Elektrik projesi: Çaba Elektrik Kullanılan ürünler:
Özel üretim armatürler: Acrolite Markalar: Fersa, Neoluca, Acrolite, Kreon, Erco, Osram, Philips, Elt, Global
Tüm mimar ve tasarımcılar, projelerine kendi hayalleri doğrultusunda en muhteşem aydınlatma sonuçlarını oluşturacak gibi bakarlar. Binalar, samimi ve ilgi çekici bir biçimde ışıldayacak. Her bir ayrıntının, tasarımın sihrine hayat verecek çekici bir noktası veya ışıklandırması olacaktır. ....Tamam. Artık hayallerimizden uyanma ve tekrar gerçeğe dönme vakti...
Günümüz dünyasında küresel kriz ve ekonomik sıkıntılar hakim. Tasarım için her doların, önceye göre çok daha dikkatle harcanması gerekiyor. Mimar/Tasarımcıya (M/T), istenen sonuca varmak için yardımcı olmak amacıyla profesyonel aydınlatma tasarımcısının yetenek ve deneyimlerine müracaat etmek gerekiyor. Bütçeler kısıtlı olduğunda, proje yönetiminde ve tasarım toplantılarında ışığın kullanımı önemli bir diyaloğa dönüşüyor.
Tüm tasarım süreci boyunca mimar/tasarımcı, yaptığı çalışma ile elde etmeyi hedeflediği şeyi çok iyi biliyor. Mimariyi tanımlama, yöntemi sağlama, yönü bulma ve sirkülasyonu sağlama ve projenin işlevini sağlamak için istenilen genel ve hedef alınan ışığı vermek için, projenin hangi kısımlarının önemli olduğunu ortaya çıkartır. Mimar/Tasarımcı, aydınlatma tasarımcısına (AT) kısa bir breaf verir ve aydınlatma tasarımcısı M/T’nin önemli kriterlerini karşılamak için bir program yaratır. Bütçe izin verdikçe, olması gerkenden, olursa güzel olacağa ve olmazsa olmaza kadar giden bir yelpazede aydınlatma yapısını daha geliştirir.
News Corp FOX TV, İstanbul projesinde aydınlatmadan hangi sonucu almak istediğimizi biliyordum. Tarihi taş duvarların, ortam ışığının ilk unsurunu sağlayacak şekilde 7 gün 24 saat süreyle tamamen ışıklandırılması gerektiğini anlamış ve alanı buna göre tasarlamıştım. Eğimli camın katmanları bazı kötü yansımalar yapacaktı, dolayısıyla, görüntünün camdan yok edilmesi için ışığın duvarlarda, ahşap alanlar ve kumaşlar üzerinde daha da güçlendirilmesi gerekiyordu. Bu durum özellikle TV kamerası için önemliydi. Bizim ihtiyaç duyacağımız renk, lüx ve enerji verimliliğini sağlayacak ışık kaynağı teknolojisinin, en son geliflmelerini henüz tam olarak tanımıyordum. Bu projede aydınlatma tasarımcısı olarak Korhan Şişman ilk tercihimdi. Proje başladığında müsait değildi, çünkü Akaretler/W Hotel projesinde çalışıyordu. Işık uygulamasının son aşamasını mümkün olduğu kadar ertelemeye çalışıyordum. Şansımıza, 11th Hour adlı filmin bir sahnesinin çalışmalarına, Korhan’ın Aydınlatma Tasarımı firması Planlux da katılmıştı. Korhan, bir aydınlatma tasarımcısı olarak gerçek bir iflbirlikçi, ki bu her M/T - AT ilişkisinde olmalı. Brief alıp sonra haftalarca mükemmel planının fikrini çalışmak için ortadan yok olmak yerine, Korhan, M/T’nin proje ile ilgilenmek için sahada çok zaman geçirmesi gerektiğine inanan biri.
Bu nedenle bir haftalık workshop programı hazırladı. İşbirliği olsa da bu şekilde, son projenin “Yapıldığı gibi” gerçek çözüme ulaşmasına odaklanabildi. Cumartesi günleri için tam günlük bir workshop programı hazırladı ve bunlara kendisi de katıldı. Biz belli bir aydınlatma uygulamasına odaklandık ve bununla ilgili ayrıntıları saat 08:00-12:00’ye kadar çalıştık. Sonra, buna uygun maketlerin hemen yapılabilmesi için ayrıntılar üzerinde konuşmak üzere mühendisler ve üreticiler ile toplandık. Olabilecek her tür sonucu kontrol etmek için Phillips ve Osram markalarının farklı lambaları, eğreti aydınlatma taşıyıcıları ile test edildi. Hafta ortasına kadar maket örneklerini görmeyi, bunları gözden geçirmeyi ve ışık armatürleri, balast ve lambaların üretilmesine onay vermek için siparişi göndermeyi hedefledik. Aykar Mühendislik, eşzamanlı olarak bunlara ilişkin teknik bilgileri hazırladı, projeyi güncelledi ve aydınlatma kontrollerini yapmak için Helvar ile koordinasyonu sağladı.
Bu işbirliği sürecinde Planlux, her hafta M/T’la biraraya gelerek olağanüstü denebilecek bir çözüm getirdi. Buradaki olanaklarımızın ne olduğunu kesinlikle biliyorduk ve aydınlatma bütçemizi aşağı çekebildik. Projenin aydınlatma ögelerinin montajını tamamlamak için Korhan, K2 Aydınlatma firmasını da projeye dahil etti.
Böylece, işbirliği sürecimiz, tasarım, üretim, montaj ve ayarlama ifllemlerimiz daha akıcı hale geldi. Önemli olan, aydınlatma tasarımcısının, ışığın performansı konusunda gerekli bilgiye sahip olmasıydı. İstediğimiz sonuca varmak için bizim birçok adımdan geçmemiz gerekebilirdi. Ancak, aydınlatma tasarımcımızın bilgisi ile en doğru sonuca genelde ilk denemede ulaşıyorduk. Bazen olası alternatiflerde ısrarcıydım. Bunları da uygulamaya aldık ve sonunda aydınlatma tasarımcımızın tavsiyesinin gerçekten doğru olduğunu anladık.
Sonuç olarak proje, başarıyla ve bütçemiz sınırları içinde tamamlandı. Herkes, bazı ışık görüntüleri için yeni bütçe yılının beklenmesi gerektiğine kanaat getirdi. Yeni dönemde zamana bağlı işlerin, vurgulama ve dış aydınlatmanın daha iyileştirilmesi kararlaştırıldı. Eski armatür ve sistemleri kullanımdan almadan, aydınlatma planına yeni teknolojileri ekleme olanağı sunacak pratik tercihlerin yapılması da kilit düşüncelerden biriydi. Aydınlatma tasarımcısı Acrollite, Fersa ve Neoluca ile birlikte tasarım ve teknik çalışmaları yürüttü. Bu çalışmalar sonucunda FOX projesine özel armatürler geliştirildi ve iç alandaki teknik donanımın, performansı artıracak ve maliyetlerden tasarruf edilmesini sağlayacak şekilde geliştirilmesi mümkün oldu. FOX, 7 gün 24 saat çalışan bir kuruluş olduğu için yapılan tasarımın, mekanik yükü azaltan düşük işletme ısısı sayesinde, elektrik tüketimi açısından da çok verimli olduğu kanıtlandı. FOX projesi, mimari ve ışığı kapsayan bir proje. Aydınlatma ekibinin projeye profesyonelce yaklaşımını çok takdir ediyorum. Sonuç itibariyle benim, projeyi tamamlamak için çok iyi bir ortağım ve FOX’un, gelecekteki ihtiyaçlarını destekleyecek sürekli bir ortağı oldu. Profesyonel bir ilişkinin başarısının test etmenin en basit yolu, proje başlarken ve hizmete verilirkenki durumunu görmek. Aydınlatma tasarımcısının çözüm yaratmaya olan gerçek ilgisi ve tarafsız yaklaşımı, yeni ve mevcut ilişkilerin sürekliliğini garanti edecektir.
Dergide s. 58.