Işık uygulamaları içerikle nasıl doldurulur? Eleştirel bir inceleme.

Metin: Herbert Cybulska

Işık uygulamaları içerikle nasıl doldurulur? Bir inceleme.

Kasım ayıydı. Noel öncesinde Dünya genelinde tüm kentlerin ışıklandırıldığı dönemden kısa bir süre önce Almanya’nın Süddeutsche gazetesinde “Event, Event ein Lichtlein brennt...!” başlıklı bir yazı yayınlandı.

Bu, Almanca’da Advent ile ilgili olarak Noel öncesi dönemini anımsatan, Hristiyan dininin Noel Bayramı öncesi hazırlık aşamasını hatırlatan ve ışıklı sembollerle kutlanan bir süreç üzerine neşeli bir şarkının ilk cümlesidir.

Şarkıdan yapılan alıntı, yuvalarda üç yaşındaki masum çocuklar tarafından birlikte söylenir. Ancak burada bilinçli olarak, Almanya’da giderek artan ve her vesilede ışıklandırma yapma, müzik çalma ve birçok belediyenin kentleri güzelleştirme adına kamusal alanları ışıkla donatması modasını alaya alıyor. Genelde kent pazarlaması bu alanda öncülük yapıyor, daha doğrusu, kentlerin ışık ile daha da güzelleştirilebileceği genel kanısı esnaflar arasında yaygın.

Eğer sizler, aydınlatma tasarımı alanında faaliyet gösteren biri olarak giriş yazımda bu duruma karşı mesafeli bir duruş veya alay hissediyorsanız, doğru algılamışsınız. 25 yıldır ışıklandırma çalışmalarından geçiniyor olsam dahi, genel eğilimlere eleştirel yaklaşıyorum. Etkinliklerin çoğu, sabit yapıda ışık sanatı uygulamaları dahil, basit renklendirme dışına çıkmıyor. Kısacası eksik olan “espri”, bizim Almanlar’ın dediği gibi ruhu ve esprisi.

Artık Avrupa’daki modern çağ, eğlenceyi Amerikan “yaşam tarzına” dayanarak daha önceleri ciddi olarak görülen birçok alana dahil etti. Almanya’da geleneksel radyo ve TV etkinliklerinde U-Müziği ve E-Müziği arasında bir ayrım yaparız. Birincisi eğlence müziği diğeri daha ciddi müziktir. Ciddi müzik altında klasik, kilise, opera ve yeni tarz müzik ve cazın oda müziği tarzındaki belli bir kısmı anlaşılırken, eğlence müziği Alman pop müziği, operet ve bunların tüm popüler biçimleri anlaşılır.

Ciddi müzik çoğu zaman çok ciddi olmuştur. Operetler ironik ve hafif olabilir, klasik müzik olarak algılanan müzik ciddi bir mesele olarak kabul edilir, öğretim görevlilerinin müzik idolü olan üstat Herbert von Karajan tarafından neredeyse kutlanır. Almanya’nın konser salonlarında, kiliselerde olduğu gibi az gülünür.

Yetmişli yıllardan beri İngiliz ve Amerikan kaynaklı pop müziği sevilir hale gelmiş, radyo ve TV kanallarını kazanmış durumda. Tüm cumhuriyet rahatlamış vaziyette. Ciddiyet ve eğlence arasındaki sınırlar kültür içinde akıp gitti. Fransız piyanist Jaque Loussier tarafından, Johann Sebastian Bach’ın farklı dinlenebileceğini, seksi olabileceğini öğrendik. Emerson Lake & Palmer Mussorgsky’nin “Bir serginin resimlerini” kendi tarzlarında yorumladılar ve gençlerin kalplerini fethettiler.

Hatta artık öğretim görevlileri Haendel’in Su Müziği adlı yapıtını olduğu gibi, eğlence müziği olarak kabul ediyor. Aslında Su Müziği yanlış bir biçimde ciddi müzik kategorisinde kabul edilmişti, çünkü bu yapıt çok eskiydi ve Sayın Haendel ciddi bir besteciydi. Ancak, çoğu zaman olduğu gibi, artık durum değişti. Kültürdeki aşırı ciddiyet eski değer yargılarının da kısmen tasfiye edilmesine neden oldu.

- Tasfiye, ekonomi dünyasında tamamen ticari bir terim. Artık kitaplar, tiyatro, müzik en iyi satanlar listesine göre değerlendiriliyor. En iyi satılan çok hızlı bir şekilde en iyi yapılan olarak düşünülüyor. Almanca’da “Bestseller” en iyi kalite

GÖRÜŞ Architainment veya İçerik 71 anlamında kullanılabiliyor.

Bu arada artık tüm organizasyonlar ciddi ciddi eğlence yapmak istiyor. Müzeler, siyasi ve bilimsel yayınlar ve haberler radyoda ve televizyon kanallarında yer alıyor. Her biri eğitici ve eğlendirici bilgileri kombine ederek buradan “Infotainment” (bilgilendirici eğlence) ortamı yaratıyorlar. Ancak tüm kent de eğlendirici olmak istiyor ve olmalı.

- durun: tüm şehir değil, şehir merkezi

- “Architainment” (mimari yapılar üzerinden eğlencenin) doğum saati

Mimaride geleneksel yansıtma ve projeksiyon olarak adlandırılan ışık uygulamasının iki biçimi çok popüler. Şov dünyasında, üzerinde değişiklikler yapılmış lambalar, güçlü boşalmalı lambalar ve renk değiştirme sistemleri ile mimari aydınlatmasında kamusal alanlara renk getirebilecek araçlar bulunuyor.

Anahtarlama olanakları sayesinde, LED’lerden piksellerle resim duvarlarında kamusal alanda görüntüler oynatılabiliyor. Ridley Scott’un 25 yıl önce anlattığı kentlerde her yerde medya ortamları ile ilgili vizyonu, bir zamanlar “Science Fiction” olarak kabul edilirken, artık günümüz kentsel gerçeğin bir parçası.

Kent aydınlatması işini kimler veriyor? Bu alanda ilk girişimler Fransızlar’dan geldi. 1789 yılında Fransız Devrimi esnasında kentin aydınlatması kent halkı tarafından harap edildi, çünkü kamusal aydınlatma gözlemleme aracı olarak algılanıyordu. Aynı olayın 200’üncü yıl kutlamaları için kamusal alanlar bir ışık festivaline dönüştü. Paris ve Lyon şehirleri 20. yüzyılın sonuna doğru kent aydınlatması alanında ilerleme kaydettiler, master planları yaptılar ve kentin gece görüntüsünü oluşturdular. Çoğu Alman, mimar ve kent planlamacısı için örnek olarak gösterildiler.

Kent aydınlatması işini kimler veriyor? Aslında siyasi ortamlar ancak belediyelerin giderek fakirleşmesi ve giderek daha fazla projenin bağışlarla karşılanması nedeniyle artık bu işler esnaf ve pazarlama danışmanları tarafından veriliyor. Günümüz siyasetçisinin herhangi bir fikri yok. Bunun için dünyamız çok zor - kendisine bir danışman tutuyor veya bir danışma hizmetini “hediye ettiriyor”, “bağışlattırıyor”. Finans kaynağını sağlamanın sihirli kelimesi sponsorluk.

Esnaf önce ticaretini düşünüyor, kar amaçlı çalışıyor ve büyük kültürel işler hedefinde yok. Modern pazarlama danışmanı ise, ilgi çekmek istiyor, ilgi çekmek istiyor ve yine ilgi çekmek istiyor. Popüler olan her şey veya popüler olduğu düşünülen her şey satın alınır, kiralanır, lease edilir - önemli olan ilgi çekmek - ve mümkün olduğu kadar hızlı, ucuz ve kısa yoldan.

İşte bu uçlara dayanan ve pazarlamanın hizmetine sunulan, tek düze bir fikir doğrultusunda, renkli ve görsel seslerden faydalanan ışık sanatını ben “Architainment” olarak adlandırıyorum. Richard Kelly, mimaride iyi ışık için bazı kurallar formüle etti. Bu kurallar bugün dahi ışık tasarımında ilginç bir biçimde geçerlilik buluyor. Ona göre ışık; görme, bakma ve ışığın oyunu. Işık ile oynama. Eğer tüm bu kriterler yerine getirilmiş ise, ışık tasarımı konusunda doğru yoldasınız.

Kelly, kendi döneminde ampuller ve bununla ilgili ışık kaynakları, flüoresanlar, boşalmalı lambalar ve soğuk katodlu lambalardan yapılmış ışık grafikleri ile çalışıyordu. Işık kaynaklarının çeşitliliği içinde insan gözü gece bunu daha çok beyaz olarak veya nötr olarak yorumluyor.

Artık yaygın biçimde doygun renkler, LED’ler ve kamusal alanda doğal olarak kabul ettiğimiz projeksiyonlar var. Bunlar için Richard Kelly herhangi bir kriter oluşturamadı, çünkü o zamanlarda henüz bu olanaklar elinin altında yoktu. Bu teknolojiler sayesinde tamamen yeni tasarımlar geliştirilebiliyor, hatta bir bina tamamen yeni bir görüntüye sahne oluyor. Bu sahneye ışığın araçları, tonları veya müzik ile bir anlam “yüklenebiliyor”.

Nasıl başarılı bir opera veya çok tutulmuş bir müzikal için bir tarife yok ise, mimarinin medya ortamında sahneleştirilmesini ve buna anlam yüklenmesini de yasalara oturtmak mümkün değil. Bana göre, iyi ışık için Kelly kriterlerine bir iki tane daha eklemek mümkün değil. Gelecek için veya en azından bugün için hazırlıklıyız. Yeni araçlar karmaşık ve etkileri çok çeşitli.

Peki, reklam dışında, yeni ışık araçları ile anlamlı şeyler yapmak istense, içerikten nerede birşeyler öğrenilecek? Bu konuda biraz sanattan birşeyler alınabilir, örneğin güzel sanatlar, ışıkla yapılan sanat, tasarımsal sanat, mekânların ışık ile sahneleştirilmesi ve en yeni türü medya sanatından. Almanya’nın Karlsruhe kentindeki ZKM, sanat ve medya müzesi iki yıl önce ışık sanatı ile ilgili çok güzel bir sergi düzenledi. Işık sanatı 100 yaşına bastı. Bugün artık bir kenara terk etmekte olduğumuz “ampul” yaşında.

Suni ışık ele gelir biçimde ve herkes tarafından satın alınabilir hale geldiğinden beri bu alanda çalışılıyor. Ortaya çıkan ise sanat. Aydınlatma tasarımı buradan fikirler üretebilir veya doğrudan bir ışık sanatçısını çalışmalara dahil edebilir. ZKM’nin çok kapsamlı sergisinde çalışmalar arasında lambalar ile oynanan sahneleştirilmiş optik efektlerden, filtre folyosundan yapılan plastiğe kadar örnekler yer aldı. Genelde, içeriğin kitleleri etkilemediği, izleyenlerin yalın, anlayabilecekleri içerik istedikleri görüşünün, ZKM ışık sanatı sergisinde açıkça tam aksi kanıtlandı. İçerik konusunda herhangi bir değişiklik yapılmaksızın bu sergi halk tarafından büyük bir beğeni ile izlendi.

Sahne aydınlatmasının özel bir biçimi projeksiyon. Videonun geliştirilmesine kadar projeksiyon, aydınlatma çalışmalarının ve ışık ile tasarımın bir parçasıydı. Mimari aydınlatması, bu tarihten beri sahneleme konusunda bu çalışmalardan faydalandı. Nasıl, kentlerde iç alanlarda düzenlenen etkinlikler için cihazlar geliştiriliyor, bunlar üzerinde bazı değişiklikler yapılarak dış alanlarda kullanmak üzere renkler üretilebiliyorsa, video sanatı sahnesi de kolayca kamusal alanlara taşınabiliyor. Bu türün en büyük etkinliği Almanya’nın Frankfurt am Main kentinde gerçekleştirilen “Sky Arena” gösterisi oldu. 2006 yılı dünya futbol şampiyonası öncesinde gökyüzünde “video görüntüleri”

oynatıldı. Bu etkinliğin birinci kısmında, tasarımcılardan oluşan bir ekip, tiyatro rejisörü Tituts Georgi (Almanya)

yönetiminde futbolu spor olarak yüceltirken ve izleyicilerde duygu artış ve düşüşlerini yaratırken, ikinci bölümde video sanatçısı Lafontain (Almanya) yüksek binaların duvarlarına bir sanat videosu yansıttı.

Binlerce izleyici, gösterinin birinci kısmını kutladılar, ikinci kısmın sonunu ise sabırla beklediler.

Tiyatro ekibi, düzenlemenin boyutu konusunda herhangi bir problem yaşamazken, sanatçı, müzik anlamında bir oda konserine hapsolmuştu. Galeri gezen izleyiciler için çok mükemmel sonuç veren bir durum, sokakta da mutlaka iyi olacak anlamına gelmez. Senelerdir tiyatro gösterileri orijinal mekânlarında öğretilir, böylece oyunun ruhu da kullanılır. Bir yerin koruyucu ruhunun mimariyi tanımladığı ve adlandırdığı gibi, eğer sahneleştirilen bir oyun bulunduğu yerin ruhunu yakalarsa, izleyicilerin kalbine de ulaşmış olur.

Frankfurt’ta başarı ile gerçekleştirilen Sky Arena, projeksiyon sanatının teknik döneminin en üst ve son noktasını oluşturdu. Bu uygulamada kullanılan dünya çapında 24 adet üretilen Fransız malı Pigi projektörlerinden 20’si 7 KW’a kadar güce sahip Xenon ampulleri ve iki döner film sahnesi ile donatılmış ve bir zamanlar dünyanın en aydınlık ortam yaratan projektörleri olarak kabul edilmişti. Bunlar geleneksel filmlerle çalışıyor. Işık festivali çerçevesinde Lyon kentindeki bina cephelerine uygulanan ünlü projeksiyonlar bu film tekniği ile gerçekleştirildi.

Artık video tekniği kullanılıyor ve büyük projeksiyonların yapıldığı alanlarda da yerini aldı. Resim sanatı artık video çağında. Resim noktaları, piksel sanatına dönüştü. Yeni resim ustaları artık medya sanatçıları, yeni resim teknisyenleri ise video teknisyenleri. Sahnede yeni kurulan video departmanları günümüz projeksiyonlarını yönetiyor, resim içerikleri ise video sanatçıları tarafından kumanda ediliyor. Bu da artık aydınlatma tasarımcıları ve sahne ressamlarının yepyeni meslektaşları olduğu anlamına geliyor. Bu yeni meslek sahipleri teknik ve içerik konusunda en yeni video teknikleri ile ilgileniyor ve kendilerini sürekli geliştiriyorlar.

Sahne üretimi artık sadece projeksiyonları tanımıyor, giderek daha fazla, gazlar, şeffaflık ve ışık geçirgenlikle oynuyor.

Mimaride ise “Metal Mesh” tarzı çalışmalar sıklık kazanıyor. Sahne görüntüsünde olduğu gibi mimar da mümkün olduğu kadar perdeyi, projeksiyon alanını yok etmek istiyor, onsuz çalışmak istiyor. Bu konuda birçok üretici tarafından geliştirilen yeni projeksiyon alanları çözümleri öne çıkıyor. Ağ yapılar ve doku çeşitlilikleri gün içinde de ilginç görüntü oluşturuyor, kötü görünmüyor ve gereksiz gibi durmuyor. Video görüntülerinin teknik ön koşulları mekânların içine neredeyse “sihirle” yerleştiriliyor, mimari artık bu tarz sürprizli görüntülere büründürülebiliyor.

Renkli yüzeylerin oluşturulması beğeni açısından bakıldığında henüz kolay olarak değerlendirilebilir, ancak hem mimaride hem de sahnede artık yapılması mümkün olan desenlerin, animasyonlu grafiklerin, hızlı renk geçişlerin kullanımı çok daha karmaşık bir konu. Nasıl, bir rejisör operada ve dram içinde eserini aşırı görsel yüklemlerden korumak istiyorsa, mimar da yapı eserini ölçülü sahneleştirmelidir.

Işık sanatının içerik konusu günümüzde ışık yönünün belirlenmesi, aydınlık ve renklilik konularının çok ötesine geçiyor. Bu konu film yapımı, resim sanatı, piksel sanatı veya mimari ve aydınlatma tasarımı içeriğinde öğretilmeyen - henüz öğretilmeyen - alanlara giriyor. Bu, medya tasarımcısının dünyası. Yazımın başında iyi ışık elde etmek için Kelly kriterlerine bir iki nokta ekleyerek dinamik aydınlatma kriterine sahip olunamayacağını söylerken, belki tam doğru söylemedim. Kapanışı yaparken bir iki kriterim daha olabilir.

Dinamik açıdan müziğin eklenmesi, projeksiyon açısından uygunluk kriteri eklenebilir. Böylece uyumlu bir resim ortaya çıkabilir. Fakat uyumlu bir resim nedir? Bir yerin koruyucu ruhundan (genious loci) ilham alarak mimariden türettiğim midir?

Gördüğünüz gibi bu sorular sadece doğru ışık için kriterleri oluşturma konusunda yeni bir bölüm açtığında cevaplanabilir, daha öncesi mümkün değil. Aydınlatma planlamacılarının medya alanındaki yetkinlikleri edinmeleri gerekir veya medya tasarımı alanından kendilerine destekçiler bulmaları gerekir. Eğer bunları yapmazlar ise, medya içeriği ve aydınlatma planlaması birbirinden kopuk olacak ve yeni birşey ile bir araya gelmeyecektir. Teknik anlamda doğru olan mutlaka uyumlu olan değildir. Yeninin algılanması önemlidir. Dinamik bir ışık sahnelemesinin müzikalitesi olmalı, bir medya cephesinin ise uygun bir içeriği olmalıdır. Aydınlatma planlamacıları yetkin olamazlar ise, çözünürlük, anlam, ışık sinyalleri ve ışık ile bunların karşılıklı oyunları hakkında bilgi sahibi olmazlar ise, “yeni müzik” onlarsız çalacaktır. Yazık olur.

En üstteki fotoğraf: Bugün sahnede daha fazla gazlar, şeffaflık ve ışık geçirgenlik ile oynanıyor. Mimaride ise “Metal Mesh” türü dokular giderek daha uygulama alanı buluyor.

Üstteki fotoğraf: Almanya’nın Karlsruhe kentinde Sanat ve Medya Müzesi ZKM’de yer alan “100 yıl ışık sanatı” sergisi

Dergide s. 70.