Işık diyaloğu
Metin: Kai Becker
İtalya: “dolce vita”nın ana vatanı. İş dünyası ve moda metropolü Milano’nun kuzey batısında bulunan Legnano şehrinin tarihi merkezindeki Piazza San Magno’da (San Magno Meydanı) halk, gece saatlerinde “tatlı hayatın” tadını çıkarıyor. Kısa bir süre önce yeniden düzenlenen meydan ve aydınlatması, şehrin gece görüntüsünde en önemli rolü oynadı. Ortaya çıkan sonuç, meydanda uygulanan mimari aydınlatma ve diğer aydınlatma elemanlarının karmaşık ve başarılı, etkileşimli bir oyunu ki bu da bir kere daha “şeytanın ayrıntıda gizli” olduğunu kanıtladı...
Kent planlamacıları genelde kamusal alanların yeniden geliştirilmesi fırsatını yakalamak isterler, çünkü böylece kentin gelecekteki görüntüsünü etkileme olanağına sahip olurlar. En son örnekler, kamusal alanlarda gerçekleştirilen iyi profesyonel aydınlatma tasarımlarının, yeniden geliştirilen alanlara değer kattığının kabul edildiğini göstermektedir. Aydınlatma stratejisinin olumlu etkileri sadece bir kamusal alan görüntüsünü iyileştirmekle sınırlı değildir. İngiltere’nin Liverpool kentinde gerçekleştirilen bir dizi araştırma, iyi aydınlatma uygulamalarının faydalı yan etkileri (bkz. PLD-Türkiye 12) olduğunu açıkça göstermektedir. Ampirik incelemelerin sonuçları çok net ortadadır: Kamusal alanların aydınlatmasına yapılan yatırımların geri dönüşü finansal anlamda belediyeler tarafından artık ciddi olarak hissedilebiliyor. İkna edici bir gece görüntüsü bir kentin çekicilik kalitesini artırıyor ve takibinde bu kentte yaşayanlar ve kent dışından gelenlerde mıknatıs etkisi yaratıyor. Işık çekiyor ve insanlar kentte daha uzun kalıyor, restoranlarda yemeğe ve eğlenceye daha fazla para harcıyorlar. Buradan elde edilen ve giderek artan gelirler belediyeler için vergi gelirlerinde artış anlamına geliyor, ki bu da orta veya uzun vadede kamusal alanların aydınlatmasına yapılan asıl yatırımları kompanse ediyor. Kamusal alanların giderleri ise ayrıca modern, enerji tasarrufu sağlayan ışık kaynaklarının uyarlanması ile azaltılıyor.
Legnano’daki kent planlamacıları, kamusal alanlarda aydınlatma tasarımının önemini anladıklarını gösterdiler. Kentin merkezinde bulunan Piazza San Magno’nun yeniden düzenlenmesi konusunda karar alınırken, kapsamlı bir aydınlatma tasarımı konseptinin, projenin önemli bir bileşeni olacağını açıkladılar.
Tasarımcılar, mevcut aydınlatmanın Piazza’nın görüntüsünde istediklerini sağlamayacağını biliyorlardı. Sonuç olarak tasarımcıların beklentileri, tarihi yapılardan,
Meydanın zengin yüzeylerle bezenmiş gece görüntüsü, çevreyi adım adım keşfetmeye davet ediyor. Aydınlık ve karanlık alanların yanı sıra farklı ışık renkleri, alanların birbirine geçişlerinde heyecan yaratırken, ziyaretçilerin buralarda oyalanma isteği artıyor. Fotoğraf: Philips meydanın ortasındaki açık alan ve yaya yollarından oluşan meydanın farklı bölümleri için dengeli bir aydınlatma konseptinin yaratılmasıydı. Beklentileri yüksekti ve çok kısa bir süre içinde erken bir dönemden itibaren tasarım ekibine profesyonel aydınlatma tasarımcılarının dahil edilmesi gerektiği anlaşıldı.
Diğer ülkeler ile karşılaştırılırsa, bu durum İtalya için henüz bir norm değil. Aydınlatma sanayi hala daha kent planlamacılarının karar süreçlerini büyük ölçüde etkiliyor. Aydınlatma mühendisliği ve aydınlatma tasarımı arasındaki fark konusunda bilgi eksikliği henüz çok büyük değil. Geçmişte bu işi üstlenen aydınlatma tasarımcısı Jacopo Acciaro, projenin gerçekten çok özel olduğunu söyleyebilir. Acciaro bunu tasarım ekibinin tüm üyeleri arasında erken bir işbirliğinden oluşan sinerjinin etkilerine bağlıyor. Yerel idare ve peyzaj mimarı Ermanno Ranzani ile iletişim kurma ve birlikte çalışma şekli özellikle iyi olmuş. Bu da kendisini tüm tasarım sürecinde ve malzemenin rahatça seçilebilmesinde ve aydınlatma ile ilgili ayrıntılar üzerinde kararların rahatça alınması ile gösteriyor.
Piazza San Magno’ya tek bir bakış, kentsel alanın görüntüsüne tarihi mimarinin hakim olduğunu anlatıyor. 15. yüzyıldan kalma Bazilika kesinlikle sahnenin en değerli parçası. Bu binanın yapımcıları mimar Donato Bramante’nin çalışmalarından ilham almışlar. Kilisenin şekilsel yapısı, sekiz köşeli biçimi ve haç şeklini oluşturan dar koridorlardan meydana geliyor. Yapının kenarlarında küçük şapeller yer alıyor. Bazilikanın bir tarafından gök yüzüne doğru uzun bir çan kulesi yükseliyor.
Tarihi yapı boyunca uzanan bir patika, Corso Garibaldi, meydanın ana eksenini takip ediyor. İşte tam burada, Bazilika’nın hemen yanında 20. yüzyılın ilk on yılında bir bina inşa edilmiş. Aydınlatma tasarımcısına göre, bu meydan Frederick Barbarossa’ya karşı sürdürülen meşhur savaşta (1176) “Comuni Lombardi” zamanını andırıyor. Lombardi’nin kuzey İtalya kasaba ve kentlerinden oluşan birliğinin, İmparatorun ordusunu yendiği atmosfer. Yapıların tarihi önemi ışığında tasarım ekibi baştan beri her bir yapının karakteristiğini koruma zorunluluğunu hissetti.
Legnano, İtalya
Belli bir yere kadar tam ortadaki açık alan için tarihi mimari yapılar bir tür arka perde oluşturuyor. Bu alanın yeniden düzenlenmesi zaten meydanın bir hayli geliştirilmesini sağladı.
Malzeme seçerken Ermanno Ranzani ahşap ve taş gibi doğal yapı malzemelerine odaklandı. Meydan merkezi hafifçe yükseltildi ve insanların burada dinlenmesi için bazı yeşil alanlar yaratıldı. Yayalar kaldırımlar üzerinde dolaşabilir ve üstü kafes biçimli ahşap kaplı bazası taş ile doldurulmuş sıra sıra banklar üzerinde dinlenebilir. Buradan çevredeki yapıların mimarisi ve meydanın farklı yerlerine yerleştirilen birçok küçük fıskiyeli havuz en iyi şekilde görülebiliyor.
Meydan hakkında söylenebilecekler bunlar. Jacopo Acciaro kendi aydınlatma konsepti ile büyüleyici tarihi mimari ve açık alanı oluşturan elemanlara entegre edilmiş günümüz çevre görünümü arasında bir köprü kurmak istemiş. Meydanın görüntüsü bu konuda başarılı olduğunu gösteriyor. Bazı yüzeylerin daha aydınlık bazılarının tamamen karanlıkta bırakılması ile uygulanan farklı ışık yoğunlukları, kendiliğinden bir çekim gücüne sahip. Işık ve gölge oyunları ilgi çekiyor ve alanda görsel heyecan yaratıyor. Farklı renk ısılarının karşılıklı etkileşimi. İşte meydanı eşsiz yapan da bu etkileşim. Soğuk beyaz ve sıcak beyaz ışık renklerinin kullanımı sayesinde, ilginç bir atmosfer oluşuyor ve insanları, bundan daha fazlasını görmek için meydana çekiyor. Gündüz yavaşça geceye geçiş yaparken belki de “yeni” başka bir şey daha keşfetmenin heyecanı yaşanıyor.
İnsanların, ışıklandırılan objeleri veya alanda yer alan diğer bölümleri görme sırası farklı olabilir. Ancak, ben San Magno Meydanı’nı ilk görüşümde ilgim önce meydanın merkezine yöneldi. Gözüm soğuk beyaz ışıkla aydınlatılmış elemanlara takıldı. Aydınlatma tasarımcısı, LED’leri ahşap sıraların tam altına, görülmeyecek bir biçimde yerleştirmiş. Soğuk beyaz ışık (5000 Kelvin) aşağı doğru yönlendirilmiş ve az ışıklandırılan taşların yalınlığına uygun. Aydınlatma tasarımı net ve anlaşılır bir şekilde ortaya çıkıyor. Her şey olması gerektiği gibi: Teknoloji ve aydınlatma donanımı görülmüyor. Işık gaipten dışa süzülüyor ve eşit oranda taşları aydınlatıyor. Bu malzeme, Jacopo Acciaro’nun yukarda bahsettiği sinerjinin çok güzel bir örneği. Sonuç olarak aydınlatma şekli iki amaca hizmet ediyor. Bir tarafta banklar, gece ilginç birer ışık objeleri gibi işlev görürken, diğer taraftan yayaların önlerini görmeleri için zemini (yaklaşık 100 lux seviyesinde) aydınlatıyor.
Meydanın taş döşenmiş zemininden yukarı doğru küçük fıskiyeli havuzlar yükseliyor ve bunların etrafında sıra sıra banklar yer alıyor. Aydınlatma tasarımcısı çevredeki binaları dikkate alarak küçük su oyunlarının ışıklandırması için 70/150 Watt metal halide lambalar ile donatılmış asimetrik aydınlatıcılar kullanmış. Böylece çevre binalardaki insanların serpme ışıktan rahatsız olmaması amaçlanmış. Işık konsepti ile zemin seviyesinde bir tür çerçeve etkisi yaratmak için Jacoppo Acciaro bitkileri de ışıklandırmış. Meydandaki her ağaç, toprağa gömülebilen 35 Watt gücünde metal halide lamba ile donatılmış sistemler ile aydınlatılıyor.
Aydınlatma tasarımcısı, meydan aydınlatmasının yanı sıra ayrıca çevre mimarinin aydınlatılması konusunda da yeteneklerini göstermiş. Daha önce de belirtildiği gibi Jacoppo Acciaro, aydınlatma planının uygulaması çerçevesinde kendisini, binaların tarihi dokusunu muhafaza etmeye zorunlu hissetmiş. Bu kapsamda hedefi, farklı aydınlatma elemanlarını kombine ederek, geçmiş ile uyumlu bir tasarım yaratmak olmuş.
Sağdaki fotograf: Soğuk ve sıcak beyaz ışık geçiş oyunları ile kontrastlar oluşuyor. Bazilikanın çatısı gibi bazı ayrıntılar veya çan kulesinin orta cephe yüzeyi ne yazık ki aydınlatma kapsamına alınmamış.
Soldaki fotoğraf: Mükemmel entegrasyon: Filigran LED tekniği sayesinde ışık ile, yapı unsurları abartılmadan öne çıkartılmış. Soğuk beyaz ışık binanın taş dokusu ile uyum sergilerken, zemindeki malzeme çeşitliliği daha zorluyor. Bu alanda kullanılan ahşap çok daha sıcak renk tonlarını kaldırabilirdi.
Fotograflar: Massimiliano Negri
Meydanın en belirgin mimari simgesi şüphesiz Bazilika. Bazilikanın cephe yüzeyleri asimetrik, zemine yerleştirilebilen (70 Watt metal buharlı lambalar) lambalar ile aydınlatılıyor. Renk ısısının seçiminde 3.000 Kelvin’de karar kılınmış, böylece yapının sıvasının sıcak renkleri vurgulanmış. Kilise cephesinin en belirgin unsurları dairesel biçimli ve binanın tüm alanında görülen pencereler. Bu yapı parçalarının mimari önemini öne çıkarabilmek için aydınlatma tasarımcıları, her bir pencerenin altında beyaz LED’ler yerleştirmiş.
Bina cephesinde kullanılan renk ısısı ile karşılaştırıldığında, burada çok daha yüksek bir değer, 5.000 Kelvin, seçilmiş. Bu tür bir uygulama sonucunda pencereler belirgin bir biçimde sıcak beyaz ışık ile aydınlatılan bina cephesinden ayrılarak öne çıkmış gibi ilginç bir etki yaratıyor.
Binanın üstü silindrik biçimli bir kule benzeri bir yükselti ile tamamlanmış. Bu alan çok zarif bir biçimde 70 Watt metal halide lambaları (3000 Kelvin) ile donatılmış sekiz projektörle aydınlatılıyor. Projektörler düzenli aralıklarla kule tabanının etrafına yerleştirilmiş. Küçük kule tek renkle aydınlatılırken, kulenin çatısı karanlıkta bırakılmış. İşte insan buna şaşırıyor ve şu soru akla geliyor: Karanlıkta, acaba bu kısım mimarinin bir parçası değil mi? Şaşıracaksınız, ancak bütçe kısıntılarından etkilenen ilk unsurlar çatılar olabiliyor...
Aydınlatılmış olan kısım ise, tamburun çatısının en tepe noktasına konumlandırılan küçük bir kule. 35 Watt metal halide lambalar (3000 Kelvin) ile donatılmış sekiz projektör bu elementi öne çıkartıyor. Dar yansımalı, altı ışık demeti yapının ayrıntılarını vurguluyor. Tepesinde kule benzeri yükseltisi olan dom beyaz LED’ler (5000 Kelvin) ile aydınlatılmış.
Legnano, İtalya
Üstteki fotoğraf: Ayrıntılar da ikna edici değil: Yol ve mimari aydınlatması kombinasyonu. Bina cephesinin bazı alanları aşırı aydınlatılmış, dolayısıyla bazı mimari ayrıntılar karanlıkta kalıyor. Alttaki fotoğraf: Kemer biçimli pencerelerinin altında yoğunlaşan ışık, izleyenlerin dikkatini çekiyor. Aslında burada keşfedilecek herhangi bir şey yok. Fotoğraf: Philips
Çan kulesinin aydınlatması, kulenin yüksekliğini vurgulayacak şekilde tasarlanmış. Kule cephesi aydınlatması ise 70 Watt metal halide lambalar (3000 Kelvin) kullanılarak sağlanmış ve yoldan geçenlerin gözlerini kamaştırmayacak şekilde yerleştirilmiş. Kulenin saat seviyesindeki daha üst kısmı ise 35 Watt’lık ve 18 derecelik ışık demeti açısı oluşturan metal halide lambalar (3000 Kelvin) ile ışıklandırılmış. Çanların asılı olduğu kule içinde 150 Watt’lık bir yüksek basınç sodyum projektörü, (2000 Kelvin) diğer aydınlatma bileşenlerine görsel bir kontrast oluşturuyor.
Ayrıntılar ile verilebilecek bilgiler bu kadar. Çan kulesine bir bütün olarak bakıldığında, heyecan verici genel bir kamaşma yerine, bakan kişinin dikkatinin belirli ışık yoğunluklarına doğru çekildiği görülüyor. Uplight’lar ile verilen ışık tüm cepheyi eşit oranda aydınlatmak için yeterli değil. Gece görüntüsünde dikkatimiz üst ve alt kısımlara çekiliyor. Binanın orta bölümü gece içinde kayboluyor.
Corso Garibaldi’nin aydınlatma konsepti bu alandaki yollar boyunca görülen mimariyi ve bu yolların belli kısımlarında gezinen yayaları hedefledi. Bu konsepti gerçekleştirmek için her bir binanın aydınlatması, tek tek tasarlandı ve temelde aynı konsept uygulandı: 70/150 Watt metal halide lambalar ile donatılmış güçlü asimetrik projektörler binaların cephelerinin üst kısımlarına, hemen çatı altına yerleştirildi. Projektörler hem bina cephesini hem de yaya geçişlerinin büyük bir kısmını aydınlatıyor. Yaklaşım hem ilginç hem de bir taş ile iki kuş vurulmuş. Buradan şu çıkıyor: Mimari aydınlatma sokak aydınlatması ile kombine edilmiş - çok kolay bir hedef değil. Aynı teknik, belediye binasının her kenarında uygulanmış ve fotoğrafları çekilmiş. Yakından bakılmaya değer bir örnek.
Bazilika’nın hemen yakınında bulunan iki katlı bir bina eski ve yeni aydınlatma elementleri kombine edilerek aydınlatılmış. Ana cephe aydınlatması, birinci kat seviyesine monte edilen ve ışığı yukarı pencerelere doğru yönlendirilmiş bir dizi spotlight ile sağlanıyor. Jacopo Acciaro mevcut aydınlatma programına bir başka ışık komponentini daha ekledi: 200 Watt’lık metal halide lambalar (3000 Kelvin) ile donatılmış projektörler. Bunlar kaldırımlar üzerinde ışık demetleri yaratacak ve gece gezintisi yapanların yolunu aydınlatacak şekilde yönlendirilmiş.
Aydınlatma konsepti en azından bu prensibe dayanıyor. Ancak ışıklandırmaya bakanlar bu prensibi nasıl algılıyor? İki aydınlatma görevini kombine eden konsept gerçekte nasıl işliyor? Bu kombinasyon belki yüzde elli oranında işe yarıyor ancak mimari bileşenler açısından bakıldığında, bu yaklaşım çok ikna edici değil. Yukarı doğru yönlendirilen lambalar yuvarlak kemerli pencerelerin altındaki alanı aydınlatıyor. Binanın bu cephesinde dikkate değer herhangi bir şey olmamasına rağmen parlak ışık kümeleri aslında istemeden izleyenlerin ilgisini çekiyor. Aynı parlak ışık kümeleri, yine mimari açıdan çok özel ilgi gerektirmeyen zemin katı pencerelerinin, binanın cephesinde hiç olmadığı kadar siyah delikler gibi görünmelerine sebep oluyor.
Profesyonelce tasarlanan ve kalıcı bir aydınlatma konseptinin amacı, bir yapının gece görüntüsünü güzelleştirmek değil mi? Eğer öyle ise aydınlatmanın, mimarinin başlıca özelliklerini öne çıkartmak veya ilgi çekmesi için tasarlanması gerekmiyor mu? Karanlıkta bitişik binaya bakıldığında, aydınlatmanın yol gösterici rolünün burada ters olduğu kanısına varılabilir. Eğer buna aydınlatma tasarımı denilebilirse, bu tasarımının mimarinin biçim dili ile çok az alakası var.
Neyse ki, aydınlatma tasarımcısı balkon ve giriş alanları için tamamlayıcı aydınlatma elementleri öngörmüş. Ancak fotoğrafın çekildiği dönemde mimarinin temel özellikleri aydınlatılmamıştı, dolayısıyla bazı belirgin özellikler gecenin yarı karanlığında kalmış. Buna karşın, ışığı aşağı doğru yansıtan lambalarımız var. Ancak bu lambaların yerleştirilme pozisyonları nedeniyle yapı cephesinde düzensiz bir ışık ritmi yaratılıyor. Binanın ön cephesi sade mimarinin görüntüsünü iyileştirilecek şekilde tasarlanmış ancak suni ışığın uygulanması, mimarın niyetini ortaya çıkarmak yerine görüntüyü yabancılaştırmış. Yine de yoldan geçen biri, mimariyi keşfetmek isterse, projektörlerin yoğun ışık gücü onu yolundan çevirmeyecek ve niyetinden caydırmayacak mı?
Kesin bir sonuç çıkarmak çok kolay değil. İkna edici olan, ışık ile karanlık arasındaki karşılıklı oyun. Bir başka başarılı özellik ise farklı renk derecelerinin amaçlarına göre kullanılabilmesi. Buna karşılık meydan için oluşturulan başarılı çözüm bir kenara bırakıldığında ve mimari aydınlatmanın her bir yapı taşına odaklanıldığında, burada yapılan herşeyin memnun edici olmadığı ortaya çıkıyor. Her durumda, sıcak ve soğuk ışık renkleri arasındaki etkileşim ve böylece meydandaki Kelvin sayılarının bant genişliğini görmek ilginç. İşte bu noktada proje, karşılaştırılabilir diğer çalışmalardan farklılık gösteriyor. Projeyi eşsiz kılan o özel element her zaman bir şekilde eksik kalıyor. Projenin başka kısımları kesinlikle “ayrıntıya olan ilgiden” yoksun, dolayısıyla sanki ara sıra uygulanmış hissi veriyor. Bazen de hepimizin bildiği gibi “şeytan ayrıntıda gizli” oluyor.
Proje ekibi
Mimar: Ermanno Ranzani Aydınlatma tasarımcısı: Jacopo Acciaro, Voltaire Elektrik mühendisliği: Erminio Garavaglia Çalışma direktörü: Geom. Maurizio Galli Operasyondan sorumlu direktör: Ing. Francesco Gatti Uygulanan ürünler:
San Magno Meydanı
Sıralar – LED’ler, Philips, 5000 Kelvin Ağaçlar – Bega, 35 watt Metal halide lamba, 3000 Kelvin.
Fıskiyeli çeşme – iGuzzini, 70/150 watt metal halide lambalar San Magno Bazilikası:
Bazilikanın cephesi – Bega, 70 watt metal halide lamba, 3000 Kelvin Pencereler – Phillips, LedLine, 5000 Kelvin Kasnak – Schreder, Corus, Osram 70 watt HCI TT metal halide lambalar, 3000 Kelvin Kubbe – Philips LED, LedLine, 5000 Kelvin, 60 derece Kubbe ucu – Bega projektör, altı derece, Philips 20 watt CDM TC metal halide lambalar, 3000 Kelvin Çan Kulesi:
Yapı cephesi – Bega projektörleri, 18 derece, Philips 70 Watt CDM TC metal halide lamba, 3000 Kelvin Saat ve çan, dış cephe – Bega, 35 Watt metal halide lamba, 3000 Kelvin İç alan – Bega projektör, Osram 150 Watt HST DE yüksek basınçlı sodyum ampulü, 2000 Kelvin Corso Garibaldi:
iGuzzini, asimetrik lamba, 70 ve 150 Watt’lık metal halide lambalar
Legnano, İtalya
Dergide s. 34.