Topeka’da (ABD) Flex-Systems

Metin: Derek Porter, Kai Becker

Fotoğraf: Mike Sinclair

ABD, Topeka’da yerleşik Flex-Systems firmasının ödüllü deposu Amerika Birleşik Devletleri’nde “Self-Storage” olarak adlandırılan kiralık depo birimlerinden oluşan yapılar, genellikle şehrin ön semtler ile kesiştiği noktalarda yer alıyor. Bunlardan çoğunun “mimari dışı” olarak tanımlanmasının haklılığı var. Ancak, mimar ve aydınlatma tasarımcılarından oluşan bir ekip ülke genelinde depoların gri ve karanlık olmasına ilişkin yaygın görüşe karşı ilk mihenk taşını yerleştirdi.

Flex-Systems’in deposu, ABD’nin Kansas eyaletinin Topeka bölgesinde Highland Crest semtinde bulunuyor. Bu bölge 20 yıl önce Forbes Hava Kuvvetleri Üssü’nün kapanması üzerine giderek bakımsızlığa terkedildi. Bölgenin düflüfle geçmesi ile birlikte villalara olan yatırımlar geriledi, binalar bakımsızlaşmaya ve insanların toplumsal birliktelik duygusu azalmaya başladı. Bu durum üzerine eski ve restorasyonu gereken bir alışveriş merkezinin (Botwin Family Partners) sahipleri gelecek ile ilgili neler yapılabileceği konusunda bir araştırma başlattılar. Araştırmaya göre onarım gerektiren alışveriş merkezlerinin yeni merkezler ile yer değiştirmesi çok fayda sağlamayacaktı. Sözkonusu semtte, ticaret alanında maliyet ve fayda unsurları bir türlü uyum içine alınamayacaktı. Bu nedenden dolayı bölge için yeni bir projenin yaratılması gerekiyordu. Projenin bu bölgede başka canlandırıcı faaliyetleri de beraberinde getirmesini ümit eden mal sahipleri, alanı, bir tür Self- Storage tesisi olarak adlandırılan depo inşaatı için kullanma kararı aldılar.

Bu tür tesisler özel müşterilere ve ticaret yapanlara, kendi ihtiyaçlarına uygun depo alanlarını kullanma fırsatı verecekti: ABD’de çok yaygın olan bir sistem. Kısa veya uzun süreli olsun, kimin depo ihtiyacı varsa, istediği kapasitede bir depo alanı kiralayabiliyor. Depoya giriş müşteriye verilen bir anahtarla sağlanıyor.

Mal sahiplerinin bu kararı projeye katılanların tümü için çıkış noktası oldu. Aydınlatma tasarımcısı Derek Porter için Flex- Systems’in girişimi, planlanan tesisin firma adı, çok faydalıydı. Proje sayesinde Derek Porter ile bu proje için görevlendirilen ve uzun zamandır iş ilişkisinde olan mimarlık bürosu El Dorado’nun ilişkileri daha da derinleflti. Daha planlama aşamasında biraraya gelerek, disiplin sınırları ötesi tasarım ile ilgili sorunlar görüşüldü. Belli bir aydınlatma konsepti düşünülmeden önce, insanların nasıl bu alanda hareket edecekleri veya bu binada malzemelerini nasıl sağa sola taşıyacakları konusu ele alındı. Ayrıca kullanılacak olan inşaat malzemelerinin seçimi görüşüldü ve dış alanların ve yolların nasıl kullanılacağı tartışıldı. Derek Porter, tasarım sürecindeki bu dönemi “antropolojik dönem” olarak tanımlıyor, çünkü burada projenin konteksti hakkında mümkün olan tüm bilgiler biraraya getirildi. Somut arka plan bilgileri çerçevesinde, sağlam bir ışık tasarımı planlaması için en uygun çıkış koşulları verilmişti.

Sol: Geceleri ışık geçirgen üst bölmeden dışarı ışık sızıyor. Aydınlatılan garaj kapıları ile birlikte bina renkli bir feneri andırıyor ve uzaktan görülebilen, çevrenin simgesi haline geliyor. Üst: Garaj kapılarının nişlerine yerleştirilen lambalar, parlamaksızın yükleme alanını ve aynı zamanda depo alanlarının içini aydınlatıyor.

Flex-Systems’in mimari yapısı ile ilgili temel kriterlerden biri de standart, seri olarak üretilen ve özellikle dayanıklı malzemelerin kullanılması olmuş. Yapı malzemeleri ve tasarım elemanlarının kullanımında finans planlarına harfiyen uyulması gerekmiş, çünkü sonuç olarak binanın piyasa maliyetlerine göre inşaası istenmiş. Yapı maliyeti olarak metre kare başına 600 Amerikan Dolarını geçmediği sürece mimarlara, aydınlatma tasarımcılarına ve peyzaj tasarımcılarına sınır konulmamış. İşte bu özgürlük sayesinde mimarlar ve aydınlatma tasarımcıları, geleneksel yapı türünden kendisini ayıran bir bina inşa etme olanağını bulmufllar.

Çalışmalarının sonuçları takdir edilecek boyutta. Tasarım açısından olağanüstü bir sürpriz çalışma. ABD’de veya bu dünyanın herhangi bir köşesinde bu tür geleneksel depoları gözünün önüne getirenler, binaya ilk bakışta zekice çalışılmış olan mimariyi farkedecekler. Binanın “ucuz” depo binaları ile hiçbir alakası yok. Önünde durduğunuzda, çok daha kaliteli değerli birşey ile karşı karşıya olduğunuzu düflünüyorsunuz. Bilmeyene, burasının bir depo olduğu söylendiğinde, bu kişi muhtemelen şaşıracaktır. Çünkü tozlu karanlığın yerine, karşımıza açık hatları olan ve dekoratif ustalıklarla işlenmiş bir bina çıkıyor.

İlk bakışta, parlak renklerde lake boya ile boyanan 16 büyük alüminyum kapı görüyoruz. Arkasında müşterilerin depo alanları bulunan bu kapıların üstündeki alan büyük, ışık geçirgen, polikarbondan üretilmiş duvar elemanları ile kaplanmış. Kaplamalar, açılı çatıya kadar uzanan asma katı veya ışıklı katı oluşturuyor. Bu tür bir cephe tasarımı konsepti ile mimar ve aydınlatma tasarımcıları bilinen, daha sıkıcı görünen tesislere göre yeni bir çıkış noktası tanımlamışlar.

Aydınlatma tasarımının sırrı, aydınlatma elemanlarının binanın modüler inşaat prensibi ile uyumlu hale getirilmesine dayanıyor. Aydınlatma konsepti çerçevesinde mekanların ışıklandırılmasının ötesinde, mimari ile ustaca bir sembiyoz oluşturulmak istenmiş. Grafik biçimlerinin altını çizen ve iç ile dış alanlar arasında bağlantı sağlayan bir sembiyoz. Bu nedenle baştan itibaren ışık, ahşap, beton ve metal gibi diğer yapı malzemeleri ile aynı oranda değerlendirilmiş. Sonuç olarak aydınlatma, tüm kullanılan yapı malzemelerinin oyununda bütünleştirilmiş.

Bina cephesinde yer alan renkli garaj kapıları, her bir depo ortamını dış çevreden sınırlıyor ve sıva üzerine monte edilen flüoresanlar ile ışıklandırılmış. Garaj kapısının en üstünde bulunan nişlere yerleştirilen flüoresanlar aynı anda garajı, yük indirme bindirme alanını ve buralara sınır yapan park bölgesini aydınlatıyor. Lamba konumlarının hassas ayarlanması ile kapı yukarı kaldırıldığında ise deponun içini de aydınlatıyor.

Garaj kapıları boyutları, her birine iki adet 1,20 metrelik T8 lambası yerleştirilecek şekilde büyük tutulmuş. Böylece kapının tamamen ve eşit oranda aydınlatılması sağlanmış. Yapı malzemelerinin uygunluğu ile ilgili düzenlemelere göre lambalar soğuğa dayanıklı ve nemli ortamlarda çalışmaya uygun. Lambaların kaplamaları da kırılmaz polikarbondan üretilmiş.

Kuzeye bakan bina cephesi, asma katları ve renkli garaj kapıları ile Derek Porter’e göre geceye ışık saçan bir çıramozu andırıyor. Aydınlatma tasarımcısına göre asma kat geceleri “ışıldıyor”. Onun için binanın cephesi bir tür fener, bölgenin geleceği için ümidin ışıldayan sinyali, bölgeye sınır yapan sokakları tekrar hayata geçirmenin deneyi.

Bina içinde, depo alanlarında ve koridorlarda, tavanlara beyaz kaplamalar uygulanmış. Asma kat pencerelerden giren gün ışığını gün boyunca alıyor ve mekana yansıtıyor. Bu da projenin ana kalite unsurlarından birini teşkil ediyor, gösterişsiz ama önemli.

Tavanda herhangi bir tesisat bulunmuyor, aslında bu tür binalarda tüm tesisatlar genelde yukarıda asılı oluyor. Gerekli olan tüm sıhhi tesisat duvarların arasından yapılmış, dolayısıyla tavan büyük ve engelsiz bir ışık reflektörü görevi yapıyor. Aydınlatma tasarımcısının çalışması için hediye niteliğinde, çünkü bu durumda gölgelerle uğraşmak zorunda kalmıyor.

Geceleri tavanlar endirekt olarak, tavana kadar uzanmayan duvarlara monte edilen lambalar ile aydınlatılıyor. Lambaları erişilemez yüksekliğe monte etme nedeni, vandalizm ile herhangi bir hasara sebep olma riskini azaltmak ve aynı zamanda refleksiyon ile ortaya çıkan ışık efektlerini oluşturmak. Tüm bu lambalar asma kat paralelinde sıra sıra yerleştirilmiş. Her sıra ayrı ayrı kontrol edilebiliyor, dolayısıyla gün ışığı ihtiyaca göre bölgesel olarak suni ışık ile takviye edilebiliyor. Aydınlatma tesisatının ayarlanabiliyor olması enerji tüketimine ve ampullerin dayanıklılığına da olumlu yansıyor. Tüm birimler büro kısmındaki bir şalter tertibatı üzerinden kontrol edilebiliyor.

Tüm bina için sadece üç tür lamba kullanılmış. Lamba türünü bilerek az tutma düşüncesi sayesinde, bakım çalışmaları çocuk oyuncağı olarak tanımlanabiliyor. Aydınlatma tasarımcıları tarafından gayet uygun maliyetlerle yapılan çalışma, bu tesisatı her saat kullananan insanların emniyet ihtiyacını da tamamen karşılıyor.

Giriş bölümü ve ofislerin çevresi, lambaların bina içinde tek görünür şekilde monte edildiği alanlar. Sunumun türü ve yapılış tarzı tamamen diğer usullerden farklı, çünkü lambalar, herbiri yekpare bir tasarım objesiymifl gibi algılanıyor. Burada da sadece aynı lamba türü uygulanmış olsa da, sanayide üretilen kitle ürünü lambalar, tasarımcılar tarafından birbiriyle kesiflir tarzda yerleştirilmeleri sayesinde tasarım değeri kazanıyorlar.

Gerekli temel aydınlatmanın sağlanmasının yanı sıra, lambaların belli bir düzende yerleştirilmesi, başka anlamlı bir fonksiyonu daha yerine getiriyor: mekan içinde iyice düşünülmüş olan pozisyonlandırma, ziyaretçinin görsel dikkatini büro ve müşteri alanına çekiyor.

Sonuç olarak Derek Porter, bu hikayenin sonucundan gayet memnun. Binanın açılışı nedeniyle organize edilen kutlamaya çevre halkı da katılmış. El Dorado mimarları ve bina sahipleri ziyaretçilere “Moving in Moving out” adlı bir gösteri hazırlamışlar. Tüm iç alana dağılan Kansas City’den gelen birçok sanatçı halka kendi uygulamalarını sunmufllar. Bina sahipleri de bu projeden karlı çıkmışlar, çünkü bina bugüne kadar bu alanda yapılmış olanlardan tamamen farklı. Genelde, yapılan bütçelere göre hazırlanan maliyet planı kapsamında burada Flex- Systems’i diğer rakiplerin önüne yerleştiren, tamamen belirgin bir marka yaratıldı. Yapı sahiplerinin başka bir isteği daha gerçekleştirilebildi: Flex-Systems’in tesisatı, komşu bölgelere daha sonradan da sinyaller gönderme etkisine sahip. Bununla birlikte tüm bölge canlandı.

Yapı sahiplerinin görev tanımlamasında büyük bir ihtimalle kurumsal kimliğinin direkt bir komponenti olan aydınlatma hiçbir zaman ayrıntılı olarak belirtilmemiflti. Flex-Systems projesi bir kez daha, birçok yapı sahibinin ışığın kullanım özellikleri ve ifade gücü hakkında bilinçli olmadığını gösteriyor. Buna göre de kurumsal kimlik bazen tesadüfen ve aydınlatma tasarımcılarının görevlendirilmesi ile sağlanmış gibi görülüyor. Bu projede, aydınlatmanın entegrasyonu ile sonucun değerinin artırılması ve belirgin bir markanın yaratılması Derek Porter’in eseri. Binanın dışarıdan etkisi genellikle sade, ışık olağanüstü fonksiyonel ve en önemlisi, gün ışığı planlamanın bir parçası olarak optimal seviyede entegre edilebilmifl.

Derek Porter’ın etrafındaki ekibin çalışma şekli, aydınlatma tasarımcısının görevlendirilmesinin çok maliyetli olmayabileceğini gösteriyor. Aksine, planlama aşamasında konstrüksiyon üzerinde çalışanlar ile örnek işbirliği sonucunda, mimari ve aydınlatma arasında sembiyotik bir ilişki ortaya çıkmış. Demek ki iyi aydınlatma tasarımı her zaman kendisini öne çıkarma eğiliminde olmayabilir, gayet sessiz ve gösterişsiz olabilir ve büyük uygulamaların ve parıldayan cephelerin arkasından da kendisini gösterebilir. Flex-Systems’in aydınlatma konsepti, gizlice ortaya çıkarak, yapının tüm fonksiyonlarına uygun aydınlatması ile ilgili tüm istekleri karşılayabiliyor. Bunun dışında asgari çaba ile açıkça tasarım vurguları yapabiliyor. Bu nedenle proje aydınlatma tasarımcısının mesleki görüntüsü açısından son derece değerli. İşte bu nedenden dolayı da Derek Porter Studio, 2006 yılında Flex-Systems için Award of Excellence (ALD – Mükemmellik ödülü) ile ödüllendirildi.

Sol: Sanayi üretimi olan lambaların kurnazca yerleştirilme şekli ile yapı bir tasarım objesini andırıyor. Arızalı ampullerin değiştirilmesi de bir o kadar kolaylaşıyor ve daha uygun fiyatlara yapılıyor.

Sağ: Işık geçirgen duvar elemanları sayesinde iç mekanlara gün ışığı giriyor ve şaşırtıcı gölge oyunlarına sahne oluyor.

Projeye katılanlar

Mimar: El Dorado mimarları Aydınlatma tasarımı: Derek Porter Studio, Derek Porter, Katrina All, Katie Green Kullanılan ürünler:

32 Watt T8 lambaları, farklı uzunluklarda, H.E. Williams

Dergide s. 42.