Akıcı biçimler için formül
Haydar Aliyev Merkezi, Bakü – Azerbaycan
Bu yazıda

Haydar Aliyev Merkezi, Bakü/Azerbeycan. Azerbaycan ülke olarak şu sıralarda ağır toplumsal değişimlerden geçiyor. Ulus, Sovyet geçmişi, müslümanlık, petrol-gaz sanayi ve batı mimarisine olan yeni anlayış gibi kültürel ögelerin karışımına dayanan yeni bir kimlik geliştiriyor. Başkent Bakü tüm bu değişikliklerin merkezinde yer alıyor. Flame Towers ve aynı zamanda Eurovision Şarkı Yarışması 2012 için inşa edilen Bakü Crystal Hall gibi örnek teşkil edecek modern mimari projeleri şimdiden kentin yeni gökyüzünü tanımlıyor. Şu sıralar ise bu görüntüye tüm ülkenin açık ve geleceğe yönelik bakışını temsil eden bir başka örnek yapı, Haydar Aliyev Merkezi ekleniyor.
Haydar Aliyev Merkezi‘nde bir müze, bir kütüphane ve bir tiyatro yer alıyor. Tüm alanların üzeri 36.000 m2’ lik dev boyutlu akıcı bir çatı ile kaplı. Kent merkezine yakın konumda bulunan yapı, Bakü kentinin yeniden canlandırılmasında büyük bir rol oynuyor ve başkentin entellektüel yaşamına da katkıda bulunması bekleniyor. Konumu itibariyle insan haklarını ihlali ile ilişkili olarak tüm düşüncelere rağmen Haydar Aliyev Merkezi 2014 yılında Design Museum tarafından Yılın Tasarımı ödülünü aldı.
Yapı, kesintisiz kıvrımları, yüzeyleri ile zeminle birleşiyor ve rahatlıkla “infinite architecture” (sonsuz mimari) olarak tanımlanabiliyor. Bina içinde veya yanından yürürken sürekli değişen bakış açıları ile yepyeni mekânlarla karşılaşılıyor.
Bu bölgede akıcı mimari biçimler yeni bir şey değil. Eski islam mimarisinde de optik olarak sonsuzluk etkisi yaratan, ormandaki ağaçları andıran sütun sıraları, kafes şeklinde yerleşimi veya dizileri akıcı bir görüntü ve hiyerarşi oluşturmayan mekânlar yaratıyor.
Kaligrafi ile oluşturulmuş dekoratif desenler; halılardan duvarlara, duvarlardan tavanlara ve tavanlardan kubbeye doğru kesintisiz geçiş yapıyor. Mimari ögeler ile bunların üzerinde bulundukları yüzeyler arasındaki sınırlar ortadan kalkıyor. Mimar Zaha Hadid açık bir çağdaş yorum ile tarihi mimarinin özelliklerini ve diğer tüm ayrıntıları öne çıkarmak istedi.
Haydar Aliyev Merkezi’nin binası temel olarak birbirine bağlı iki sistemden oluşuyor: Mekânsal çerçeve ile kombine edilmiş beton bir yapı. Büyük formatlı, desteksiz mekânlar yaratmak için oluşturulan dikey yapı ögeleri; binanın kaplamasına veya perde cephesine yerleştirilmiş. Böylece ziyaretçiler iç mekânın akıcı biçimini deneyimleyebiliyor. İç cephe kaplaması hem elyaf beton hem de fiber ile güçlendirilmiş polyesterden yapılmış. Bu malzeme mimarinin devasa üç boyutluluğunu desteklerken birçok farklı ihtiyacı da karşılıyor.
Aydınlatma tasarımı binanın gece ve gündüz farklı algılanmasını sağlayacak şekilde çalışılmış. Gün içinde bina güneş ışınlarını yansıtırken, kültür merkezinin görüntüsü günün belirli saatlerinde ve bakış açısına göre sürekli değişiyor. Kısmi yansımalı cam kaplamalar sayesinde binanın içerisi görünüyor ve mekânların yerleşim düzeni merakla izlenebiliyor. Geceleri ise görüntü, ışık ile değişiyor ve içerideki alanlardan dışarı ışık saçılıyor. Biçimlerin kompozisyonu meydana çıkıyor, iç ve dış mekânın akıcı kalitesi muhafaza edilerek bina içindeki her şey sergileniyor.
Aydınlatma sürekli olarak değişen üç boyutlu geometriye göre farklılaşıyor ve binanın heykeli andıran niteliğini öne çıkartıyor. Yapı malzemesine gizlenmiş olarak entegre edilen inovatif ışık detayları, üzerinde tüm ana bölümlere ulaşılan oldukça büyük yerleşimli lobide

geniş alanlı ışık oluşturuyor. Böylece yüzeylerin yapısını ortaya çıkartıyor. Tavan ve duvar yüzeylerine bir demet oluşturacak şekilde yerleştirilen üç boyutlu düz ışık hatları tamamen bu projeye yönelik geliştirildi. İki yöne doğru ilerliyor ve hem acil durum hem de genel aydınlatmayı sağlıyor. Kültür merkezindeki genel aydınlatma; zeminde oluşturulan kanallar, tavandaki korniş ışığı olukları, kıvrımlı tırabzan, geniş tutulmuş duvarların hatlarını çizen ve mekâna görsel heyecan katan, mimarinin belirlediği farklı ayrıntılardan oluşuyor.
Giriş salonunun iç kısmı tavana yerleştirilen ışık şeritleri ile canlanıyor ve mekânın biçimi ortaya çıkıyor. Işık şeritlerinin yerleşimi buradaki canlılığı yaratmak için gereken dinamiği sağlıyor. Görüntü muhteşem ve mimariye de hayat veriyor.
Yine kıvrımları ve geniş alanlı duvarları öne çıkartan Uplight’lar pek o kadar ikna edici değil. Bu şekilde aydınlatılan kıvrımlar masif ve ağır bir görüntü veriyor. Aydınlatma çözümü o kadar kötü olmasa da izleyici tarafından hemen algılanmıyor. Düz bir hat üzerinde yerleştirilen Uplight’lar kenarları öne çıkartıyor ancak aynı önem derecesine sahip dikey duvar ve tavan aydınlatmasına pek etki etmiyor.
Sunum salonu, tamamen ahşap ile kaplı ve ışığın özellikle etkili göründüğü alanlardan biri. Mekân bu ışık ile daha etkin bir görünüm kazanıyor. Işık, ahşabın yüzey
yapısı ile öne çıkan ve böylece heyecan verici bir mekân deneyimine olanak sağlayan birbiri üzerine gelmiş ince levhaların arasından yansıyor. İnovatif LED sistemi, sunum salonunda yapılan etkinlikler için gereken aydınlatma gücünü sağlıyor. Tavana göze batmayacak şekilde yerleştirilen lambalar gerektiğinde ilave aydınlatma olanağı sunuyor.
Bina dış cephesinin planlı olarak tasarlanmış aydınlatması sayesinde ışıldayan bir fenere dönüşüyor. Işığın içeriden dışarı doğru aktığı hissini uyandırmak için doğrudan cam yüzeylere yakın olan alanlar aydınlatıldı. Binanın geri kalan kısmı gecenin karanlığında kayboluyor ve bu da etkiyi artırıyor. İç mekân aydınlatmasının 3000K ve dış mekân aydınlatmasının 4000K arasındaki renk ısısı kontrastı ise bu fener etkisini güçlendiriyor. Bu etki yine bina cephesinin ışık tasarımı ile de öne çıkıyor. Lambalar binanın dış kaplamasındaki aralıklara yakın noktalara yerleştirilmiş. İzleyici, iç mekân aydınlatmasının dış cephedeki hafif aydınlatmasını da üstlenmiş olduğunu algılayabiliyor.
Yapı, gün ışığında beyaz renkte olduğu için bu taze beyaz rengin gece görüntüsünde de korunması ve kentin sarı-turuncu renkli sodyum buhar ışığına gömülmesinin engellenmesi gerekiyor. Daha soğuk renk ısısına sahip lambaların bina kaplamasındaki girintilerden biraz mesafeli olarak yerleştirilmesi sayesinde yapının bembeyaz biçimi öne çıkabildi.
Tamamen beyazlara bürünen bir gövdenin her ayrıntısının görüneceğinin bilinmesi gerekir. Bunun nedeni ışıktır. Mimaride binalar beyaz renkle, ışık uygulanarak görüntü ve biçim kazanır. Yapının mimari kalitesi ışığın doğru kullanımı ile gelir. Zaha Hadid’in projelerinde bunu erken bir dönemde görmek çok kolay değildir. Homojen bir genel aydınlatma sağlamak amacıyla geniş tutulmuş biçimlerde, ışık kaynağını en uygun şekilde yerleştirecek



bir fikir oluşmaz. Bu projede, dalgalarla, kıvrımlarla, akıntı içinde bir “heykel” niteliğinde mimarinin aydınlatması söz konusudur.
İyi ki yeterli miktarda kıvrım ve iç içe geçişler var. Bina cephesi aydınlatmasında aydınlatma tasarım ofisi MBLD en azından bina hacminin bir kısmını tanımlamak için bu alanları kullanabildi. Bu kıvrımlardan dışarı doğru ışık saçıyor ve ışığın rengini tanımlıyor. Böylece büyük cam cephe tamamen ışık saçan bir feneri andırıyor. Yine de projede gaz lambasına eş anlamlı olarak kullanılan fenere aşırı manâ yüklememek gerekir. Çünkü, bu modern bir mimari fikrine aykırı olurdu, ki bunu ne mimar ne de yapı sahibi isterdi. O yüzden benzetmenin, efektlerin ışık tekniği açısından tanımı olarak kalması tercih edilir.



Bu noktada, içeriden gelen sıcak ışık renginin dışarıdan da algılanıp algılanmadığı veya kontrast oluşturacak soğuk bir ışık renginin seçilip seçilmediği sorusu akla geliyor. Planlamacılar, kontrast oluşturacak daha soğuk bir ışık rengi seçtiler. Böylece iç ve dış alanların sınırları görülecekti. Zaten beyaz renkte olan çok büyük boyutlu bir mimari için sıcak ışık renklerinin çok uygun olmadığı ve hatta biraz yanlış olduğu kanısı hakim. Ay ışığı soğuk bir etkiye sahip ancak bina cephesi ve dış alan ışığı, dışarıda uzun süre geçirme yerine mimarinin tanımlanmasını sağlıyor.
Kontrastları yoğun bir mekân yaratmak için peyzaj aydınlatması tasarımı yapıldı. Dikey yüzeyler ve su tesisleri özellikle dikkat çeken noktalar. Konum ışıkları ise ana girişe olan yolu gösteriyor. Bu şekilde dış alan heyecan verici ve ilgi çekici bir hale geliyor. Ziyaretçiler daha binaya girmeden bir tür deneyim gezisine çıkmış oluyor. Aydınlatma planlamacılarından, 4 m‘ye kadar ulaşan yüksekliğe sahip yüzeyleri, yeterli seviyede aydınlatmak
için dış duvarlar boyunca kesintisiz bir şekilde zemine yerleştirilen lamba uygulamaları istendi. O tarihlerde piyasada istenilen performansı sağlayacak ürün yoktu. Mimarlar ile birlikte çalışan aydınlatma tasarımcıları istenilen efektleri yaratacak ve teknik şartları karşılayacak özel bir lamba tasarladılar.
Aydınlatma tasarımı her zaman mimarın niyetini vurgulamaya gayret gösterir. Bu projenin aydınlatma tasarımı, altı yıllık bir araştırma ile karmaşık, akıcı mimari biçimleri baz alarak yapılan birçok ışık örnekleri ve testlerinin sonucu. Aydınlatma tasarımcıları sayısız zorluk ile karşı karşıya kaldılar. Binanın karmaşık üç boyutlu tasarımı nedeniyle lambaları doğru yerlere yerleştirmek ve monte etmek gayet zor oldu. Bina cephesi aydınlatmasını planlamak, lambaları mimarların istediği şekilde monte etmek ve yine aydınlatma tasarımcılarının göstermek istedikleri efektleri oluşturmak için sayısız üç boyutlu araştırma yapıldı.



Uygulanan ürünler
Dış alan: Zumtobel, Bega, Lumascape, Woodhouse, ve MBLD çizimleri baz alınarak yapımcıların çalışma ayrıntıları İç mekânlar: Selux, Zumtobel, Erco, Insta lighting (trabzan), Elliptipar, Lumino ve yapımcının çalışma ayrıntıları Özel ayrıntılar: Zemin kanalları - MBLD çizimlerine dayanarak gerçekleştirilen yapımcı işleri ayrıntıları Zumtobel ile geliştirilen, tavandaki 3B ışık hattı Konferans salonu aydınlatması - David Morgan Associates 3B ve yüzeydeki aralıklardaki spotlar için - Viabizzuno Raf aydınlatması - Siteco ile geliştirildi
Dergide s. 46–53.
Proje künyesi
- Aydınlatma tasarımı
- MBLD, Aniket Gore, Rob Honeywill, Maurice Brill
- Mimari
- Zaha Hadid Architects
- İşveren
- DIA Holding
- Yüklenici
- DIA Holding
- Proje türü
- Kültürel/Dini
- Konum
- Bakü, Azerbaycan