Batı dünyası kültüründe ışık, sanat ve mimari

Metin:

Görüş

Aralarındaki bağlantılara eleştirel bir bakış Tamamen karartılmış bir odada olduğunuzu hayal edin. Gözlerinizi iyice açmışsınız ancak ışık olmadığı için ne cisim ne de mekân yüzeyi algılıyorsunuz. Bugünün ileri teknoloji dünyasında bu tarz şartları sağlamak çok zor. Etrafımız, akıllı telefonlar, bilgisayarlar, kol saatleri, saatli alarmlar, buzdolapları, televizyon ve hatta en karanlık gecede bile gökyüzünde görünen yıldızlar gibi sürekli ışık veren cisimlerle sarılı. Ancak, bundan sonra olacakları mutlaka denemek isterseniz, istenilen havayı, kontrol edilebilir bir ortamda veya laboratuarda oluşturabilirsiniz…

18 GÖRÜNÜM Batı dünyası kültüründe ışık, sanat ve mimari

Leonardo da Vinci’nin Mona Lisa tablosunda ışık ve gölge.
Leonardo da Vinci’nin Mona Lisa tablosunda ışık ve gölge.
Işık ve görmeye ilişkin tarihsel çizimler.
Işık ve görmeye ilişkin tarihsel çizimler.

Bu basit test için gönüllü olarak tamamen ışıksız olan bir odaya girmelisiniz. Kapkaranlık bir odada olma fikri başta ürkütücü olabilir. Ancak, bunu tamamen kendi isteğiniz ile yaptığınızı unutmayın. Hapis değilsiniz ve nerede olduğunuzu biliyorsunuz (Ayrıca daha önce aynı odayı gün ışığında deneyimlediniz).

İlk adım: Uyumaya başlarsınız. Sonra gecenin ortasında uyanırsınız. Uykuya daldığınız zamanki şartlara maruz kaldığınızı anladığınızda rüyanız kabusa dönüşür. Çünkü tamamen karartılmış bir odadasınızdır. Birkaç saniyelik bir süre için bilinçlisinizdir. Ancak bu arada varlığınızın (varoluşunuzun) bilinçli seviyesini kaybetmenin boşluğunu hissedersiniz. Bu boşluk ve kendinizi kaybetme duygusu, her ne kadar öyle hissettirse de kalıcı bir durum değildir.

Bir sonraki adım fiziksel olarak var olduğunuzu kabul ettiğiniz, ancak size görme yeteneğinizi kaybettiğinizi düşündüren şaşırtıcı durumdur. Bu bilinmeyen durum uzun bir süre devam ederse sizi delirme noktasına getirme tehdidini içerir. Çıkış noktasını hatırladığınızda tekrar gerçekliğe dönersiniz: Işık olmayan karanlık bir odada uyumak. Sonra, bedensel ve zihinsel olarak sağlıklı olduğunuza şükredersiniz. Kendi çocukluğumdan kalan bu karamsar hatıralar bilinç altı, bilinçsizlik ve bilinç arası geçişler için iyi bir örnek.

Kültür eleştirmeni ve filozof Slavoj Zizek fantezinin rolünü sanat ve kültürün farklı alanları üzerinden inceliyor. Zizek’e göre, denek paradoks bir gerçekliğe hapsolmuş veya obje-ihtiras arasındaki en sorunlu karşılıklı bağımlılıkla mücadele etmesi gerekiyorsa, bir hayal kurar, gerçeği yansıtır (Zizek,1989). Hayal, kaldırılamaz gizemin cevabı olur ve aynı zamanda asimile eden isteği oluşturur. Bir hayal sadece gizliden gizliye istediğimiz şey değil, istediğimizi düşündüğümüz şeydir. Denek, istediği objeyi hayalinde talep ettiği sürece obje hiç yoktur ve o sınırsız gücü olan hayal dünyasına bir son verir. Ancak gerçeğe dönüş, kabus gibi olan hayal oluşumundan çok daha kötüdür. Gerçekliğin mekanizması, yapısında herhangi bir şekilde değişmese bile hayal eden tarafından kötüyü isteyen olarak algılanır.

Esaslı olasılıksızlığın boş alanını dolduran temel senaryo burada olup bitenin ne olduğu sorusunu aklımıza getirir. Eğer daha net ifade etmek gerekirse, tüm bunların sanatçının kafasında ne anlama geldiğini sorar.

Zamanla etkileşimsel sanat ile farklı kültürlerdeki çeşitli diğer sanat biçimleri gelişti. Bilim, teknoloji, din, felsefe; toplumların ve kültürlerinin şekillenmesinde, gelişmesinde çok önemli rol üstlendi. Özellikle batı kültürlerinde kültür eksikliğinin veya artışının yaşandığı dönemlerde ilave sanat hareketleri oluştu. Bize tanıdık olan çoğu sanat hareketinin içinde sadece birkaçı ışığı, mimari, resim, tiyatro veya sinema gibi güzel sanatlarda deneyimlediğimiz şekilde tarz ve ifade aracı olarak kullanıyor.

Gotik mimari büyük bir olasılıkla batı dünyasında, ışığın önemli bir öge olarak bilinçli bir şekilde kullanıldığı en erken sanat hareketidir. Orta Çağ’da Avrupa, Katolik Kilisesi’nin etkisi altındaydı. Kilisenin dini gücü her tür bilimsel gelişimin üzerindeydi. Çoğu kutsal belgeler ışığa işaret ederek iyinin/Tanrı’nın gücünü sembolize ettiğini ve kötüyü göstermek için karanlığı tanımlıyordu. Roma-Katolik Kilisesi bu konsepti geliştirmeye devam etti ve önemli süslemelere sahip heybetli katedraller inşa etti. Bunların arasında Notre-Dame de Chartres, Reims Katedrali veya Rheinstein Şatosu sayılıyor. Bu tür gotik yapıların başlıca özelliği güneşin durumuna göre dini yapının iç mekânında büyüleyici ışık oyunlarına neden olan vitray pencereler. Şapellerin içine giren ışık, Tanrı’nın insan zihnine girişini sembolize ediyor. Kilisenin devasa yüksekliği ise gökyüzüne doğru yükselmeyi temsil ediyor (Spielvogel,2009). Ayrıca, freskler ve ışıklandırılmış el yazıları gücün ve zenginliğin cisimlerini temsil ediyor. Eski/Karanlık Orta Çağ ve çağın en önemli sanat hareketi Gotik tarzı mimari batı dünyasının kolektif ruhunu derinden etkiledi. Yüzyıllar sonra dahi edebiyat, sanat, müzik, moda ve sinemada tekrar canlandı. Karanlık Orta Çağ’ın hemen sonrasında gelen Rönesans dönemi Orta Çağ Avrupa’sına taze bir rüzgar gibi girdi. Leonardo Da Vinci, Piero della Francesca ve Michelangelo ışığı mükemmel bir şekilde gösterme yaratıcılığına sahiptiler. Onlar ışık-gölgenin farklı boyutlarda ve ışık kaynaklarıyla kullanıldığında iç-dış mekânlarda nasıl çalıştığını biliyorlardı.

Doğrusal perspektif ile zamanın resim ve heykel sanatı biraz doğal bir stil geliştirdi. Bu tarz, sanat eserlerinin içeriğinde de kendisini gösterdi: Rönesans’ın büyük ustalarının tipik motifleri arasında dini bağlamda sevgi ve hümanizm yer aldı. Da Vinci’nin ortam ile ışık ve gölge konularında yapmış olduğu kapsamlı araştırmaları, renk öğretileri, takip eden yüzyıllar boyunca genç sanatçılar için çıta oluşturdu. Klasik metinlere erişim ile refahı getiren ticaretle, kültürel bir evrimin ön koşulları sağlanmış

oldu. Rönesans sanatçılarının hayatındaki bu muhteşem değişiklik bir alevden çok kıvılcımdı. Kabustan kurtulma çabaları içinde sanat uyandı ancak bu kez başka bir ikonografik hayalde kendini buldu. 17’nci yüzyılda Roma Katolik Kilisesi tarafından görevlendirilen sanatçılar aşırı hareketi, teatral yapısı ve yoğun kontrastları ile bilinen kendine özgü bir sanat tarzı geliştirdi. Barok’un teatral yapısı tasarlandı. Işık-gölge oyunu, güçlü aydınlık-karanlık kontrastları kullanarak güç ve fetihleri ifade etti. Caravaggio, Rembrandt ve Barocci ışığı modelleyerek İncil ile ilgili illüstrasyonlarını zenginleştirdiler ve üç boyutlu mekânlar yarattılar. Başlıca hedefleri izleyiciyi büyülemekti.

Karanlık bir fonda iyi aydınlatılmış bir obje. Günümüz fotoğraf ve sinema dünyasında Rembrandt ışığı olarak biliniyor ve izleyicinin ilgisini izlenecek objeye odaklıyor. Böylece obje ile ilgili insanda çok değerliymiş duygusu yaratıyor. Barok çağının sanat eserleri Katolik Kilisesi’nin reformasyon ve yeniden doğuşunun bir sonucu olarak görülebilir. Katolik Kilisesi, gücünü tekrar oluşturmak, okuma yazma bilmeyen kilise cemaatini eğitmek ve Protestanlığa karşı savaşmak (Fiero,2001) istedi. Bir masa tenisi oyununda gibi fantezi-gerçek, ışık-gölge sürekli bir ileri bir geri gidip geliyor ve zamanın akışı içinde birbirini tamamlıyor.

Ancak, Barok dönemini takip eden senelerde bu oyunda bir güç değişikliği gözlemlendi. Farklı sanat biçimlerinin en eski teşvikçisi, organize din rolünü bıraktı. 18’nci yüzyılın sonlarına doğru sanayi devrimine ve bilimsel fikirlere tepki olarak romantizim hayata geçirildi. Romantizmin reddedilmesi ile 1850’li yıllarda gerçeklik doğdu. Resim konusu sanatçılar tarafından tekrar objektif olarak tasvir edildi. 20’nci yüzyılın başında insanların bilinç altındaki “savaşa karşı olma” düşüncesi ile Dadaizm (Dada) ve Avangart hareketinin sanatçıları ortaya çıktı. Sanata karşı hareketten 20’li yıllarda Alman Ekspresyonizmi oluştu. Bu tarzın kökleri Gotik ve ışıkgölge sanatına dayanıyor. Fritz Lang, Friedrich Murnau ve Robert Wiene gibi Weimer Cumhuriyeti’nden

Bir iç mekân tablosunda pencereden gelen ışıkla belirginleşen figürler.
Caravaggio, Aziz Matheus’un ilahi göreve çağrılışı (1599–1600).
Karanlık fon üzerindeki figürlere yöneltilen ışığın resimde kullanımı.
Rembrandt, Die Blending Simsons (1636).

gelen film yapımcıları filme anlam kazandırmak ve duyguları ifade etmek için karanlık gölgeler, yoğun kontrastlar, gölge oyunları, sürreal, ostentatif sahne resimleri oluşturdular. Konular neredeyse her zaman doğa üstü ögeler içeriyordu ve iyi ile kötü arasındaki süregelen savaşı işliyordu. Işık sembolik olarak kullanılıyordu ve Gotik’ten kötünün beden bulması gibi iki anlamı olan kaynaklar gösteriyordu.

Birinci Dünya Savaşı esnasında ve sonrasında Almanya’nın blokaja uğraması, kötü ekonomik şartlar ve toplumsal ilişkilerden kaynaklanan “yorgunluğu” nedeniyle dinlenmek için radikal fikirlere meyil etmesi gerekti. Bu sert gerçekliğe olan tepki vahşi Dr. Caligari, Nosferatu, Mephisto ve Der Golem gibi ekspresyonist antagonistlerin ortaya çıkmasını açıklayabilirdi. Bir sonraki nesil sanatçıların itici gücü sosyal eksiklikler, siyasi ayaklanmalar ve savaşlar olmaya devam etti.

Sanatı ışıkla boyama olarak tanınan sinematografi, ışığı geniş ölçüde bir araç olarak kullanıyordu. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra öncüleri Vittorio De Sica, Luchino Visconti ve Roberto Rossellini ve de Jean- Luc Godard ve Francois Truffaut ile Fransız “Nouvelle Vague” (Yeni Akım) ortaya çıktı. Bu rejisörler ve Ingmar Bergman gibi İsveçli büyük ustalar filmlerinde çoğunlukla hafif,

eşit oranlı ışık kullandılar. Dünyanın bunalımlı bireyleri tarafından algılanan durumu çerçevesinde, sosyal ve ekonomik problemlerin gerçek görüntüsünü vermek için çekimler yerinde yapıldı. Baskı, haksızlık, çaresizlik, inançsızlık ve “ölümlü olma” gibi konular sürekli sembolize edildi. Tüm bunlar ise antagonistlerin gölgesiz yüzlerinde okunabiliyordu. Her iki dünya savaşından sonraki dönem sanki kötü bir rüyadan uyanıştı ve sinema insanların duygularını yansıtıyordu.

Dünyanın, kabustan uyanarak kendine gelmesi için zamana ihtiyacı vardı. Yeni nesil sanatçılar yıllar boyunca bugünün refahını ve duygularını nasıl ifade edeceklerini bulmaya çalıştılar. 21’nci yüzyıl bu planı uygulamaya almak ve başka değişiklikler için fazlasıyla yorumlandı. Bugünün sanatçıları modern teknolojiler, sürekli değişen moral, yeni toplumsal değerler, karmaşık iletişim araçları ve iş yerinde baskı gibi konuları işliyorlar. Metalden oluşan parlayan kompozisyonlar, yüksek yansımalı yüzeyler, temiz, ustaca kullanılan malzemeler ve progresif, uzlaşmasız şekiller, hepsi yeni sanat hareketine ait.

Bugünün sanat ortamını yoğun bir şekilde etkilediğini söyleyebileceğimiz birçok sanat dışa vurumu var. Neomodernizm,

neofüturizm ve dijital sanat sayılabilecekler arasında sadece birkaçı. Özellikle belirtilmesi gerekenler: Heykeltıraş Anish Kappor, moda tasarımcısı Hussein Chalayan, Sanatçı Horst Glasker ve mimar Ryue Nishizawa. Arzu edilen, en son gerçekleşmemiş rüya. Fantezi ise, gerçeklik ve mekân arasındaki boşluğun gizli kaldığı ve bizi çelişkiye götüren bir hayal dünyasının konstrüksiyonu. Kulağa ne kadar garip gelse de sanatı şekillendiren ve belirleyen kültür, bizim yerine gelmemiş isteklerimizi de kumanda ediyor. Bulundukları çevreden etkilenen sanatçılar kültürel ve ilham verici kolektif ruhu yansıtıyor.

Hayal veya gerçeğin berrak olmayan resimlerini yeniden oluşturmak için ışığı araç olarak kullanıyorlar. Buna göre ışık her zaman bu yeni tasarlanan hayal yapısının önemli bir parçası olacak. Kim bilir, belki de bir gün bizler elektronik rüyalarımızın anısına bu şık telekomünikasyon araçları, etkileyici yarı iletken lambalar ve elektronik kumanda sistemlerinden oluşan sanat çağına bir isim vereceğiz.

Nosferatu’da gölgenin merdiven boyunca büyüdüğü sahne.
Nosferatu’da gölgenin merdiven boyunca büyüdüğü sahne.
Nosferatu’da iç mekân ışığı ile öne çıkan figür.
Nosferatu’da iç mekân ışığı ile öne çıkan figür.
Cam cephesi ve farklı yönlere uzanan hacimleri gece aydınlatılan bina.
Manchester Asliye Hukuk Mahkemesi (2007), Denton Corker Marshall.
Siyah beyaz film karesinde yüzle arka plan arasındaki ışık farkı.
Jean-Luc Godard, Vivre sa vie (1962).
Siyah beyaz filmde yüze yöneltilen ışığın yarattığı kontrast.
Ingmar Bergman, Nattvardsgästerna (1962).

Kaynakça

  • Fiero, G. K. (2001). Humanistic Tradition, Book 3: The European Renaissance, the Reformation, and Global Encounter. McGraw-Hill Humanities/Social Sciences/Languages.
  • Spielvogel, J. J. (2009). Western Civilization: A Brief History.
  • Žižek, S. (1989). The Sublime Object of Ideology. London, Verso.

Dergide s. 18–22.

PLD Türkiye, sayı 53 (PDF)