İçimizdeki ışık

Metin: Vellachi Ganesan

Ben her zaman içimde bir yerlerde ışık olduğunu biliyordum. Gecenin en karanlık saatinde, güneşin doğuşunun sessizliğinde veya güneş ışığı bir ormanın derinliklerine girdiğinde, her zaman bu ışığın varlığını kendi içimden gelirmiş gibi hissettim. Bu tür anlar en derin insancıl deneyimleri barındırıyor. İşte bu yolda yolculuğumun nedeni de bu tür anlar. Bazen bu anları insanların yarattığı eserlerde, mimari mekânlarda ve sanatsal ortamlarda buluyorum. Turrell’in enstalasyonlarından Zumthor’un “Therme” sine kadar birçok farklı eser beni derinden etkiledi Bu eserler kendimi serbest, canlı ve insan olarak hissetmemi sağladı. Onların çalışmalarındaki belli bir ışık kalitesi, benim kelimelerle ifade edemeyeceğim kadar bana hitap ediyor. Bu tür konseptlerin üzerinde uzun bir süre düşündüm ve bunları kendi tarzımca incelemeye çalıştım. Mekânları o kadar etkileyici ve duygu dolu yapan ışık nedir?Tasarımcı olarak da böyle işler yapabilir miyim? Tüm bu soruları cevaplamak için önce şu soruyu tartışmalıyız: İnsan ve ışık arasındaki en temel ilişki nedir?

Her ne kadar ışığın bilimsel araştırması bir dönemin insanlarının fantezisi üzerine kurulmuş olsa da, bu bilgi son üç asrın gerçeğinin kaynağı haline geldi. Bugünkü bilgi, teorimizi belirliyor ve şekillendiriyor. Bilimin oluşmasının kökleri, insanlara o güne kadar dayatılan ışığın maddesiz ve geçici dinsel resminin kabul edilmemesine dayanıyor. Bu açıdan ışığın varoluş görüntüsünü almak için rasyonel ve mantıksal bakıldığında, bir önceki ruhsal düşünceden bağımsız olmak gerekiyor. Zajonc şöyle açıklıyor: “Zaman içinde ışığın maddi ve matematiksel tanımını yapabilmek için bilim, ruhun izlerini yok etti. Bunu yaparken aynı zamanda insan ve kainatın resmini yeniden tasarladı.” Kültürümüzün alışkanlıkları ve eğitimimizin dogmaları, bakış açımızı kısıtlıyor1. Bilimsel bir anlayışla geliştirilen ve bilimsel açıklamaları yapılan ışık, ruhsal ve ahlaki köklerinden arındığında bugün çok daha az karmaşık veya bölük pörçük olarak algılanıyor. Bu nedenle, bugün ışıkla olan birincil ilişkimizin nasıl olduğu sorusu muhtemelen en zor cevaplanacak soru ve aynı zamanda en sorulma ihtiyacı duyulan bir soru.

Kısa bir süre önce geliştirilen Reggio pedagojisi olarak bilinen pedagojik metot, İsveç’in çocuk yuvalarında uygulamaya alındı ve denenmeye başlandı. Ana fikir, çocuğun bireysel öğrenme sürecine özgürlük verilmesi, saygı gösterilmesine ve deneyimlerle ortaya çıkan fikirlere boyunca sayısız kitap yazılmış. Mısır tarihinde güneş tanrısı RA, kainatı aydınlatan kudreti kontrol eden tanrı olarak görülüyordu. Zoroastrik dinde ve ışığın dini olan Manichaizm’de, bir zamanlar birbirinden ayrı ama aynı güce sahip olan ışık ve karanlığın, dünyanın yaratılışına neden olduğu tezini buluyoruz. Fani yaradılışın rolü, ışığı karanlıktan çıkarmaktı. İnsan yaşamının anlamının tamamıyle ışık fikri içinde yer bulduğu bir zamandı.

Bir dönemde ışık ile oluşan ruhsal fikirler, 1200’lü yıllardaki tuhaflıklar ile gelişmeye başladı. Işık; dünya ötesi ve fiziksel ışık olarak ikiye ayrılmıştı. Takip eden çağlarda ışığın ruhsal anlamının giderek kaybolduğunu görüyoruz. Bu süreç içinde ışığın nasıl çalıştığının keşfine yönelik daha fazla enerji sarf ediliyordu, ki bu süreç aydınlanma döneminde zirveye ulaştı.

“Sanki bazı şeyleri kanıtlayabilmemiz için, aklımızın önce bir şeylerin biçimlerini oluşturması gerekiyor.” (Albert Einstein).

Aydınlanma çağı ışığa bakış açısına radikal yenilikler getiriyor. Işığın gizemini çözmek ve korpusküler teorisini formüle etmek için ve sonra renk fenomenlerinine mantıklı bir açıklama verebilmek için mutlaka cesur ve yaratıcı ruh, temel olarak fantezi gerekiyordu. Tüm bunlar Sir Isaac Newton’un fantezi dolu becerileri ile ilgiliyken, meslektaşları ve daha önce bu alanlarda çalışanlar, bilimsel araştırmalara mihenk taşlarını yerleştirdiler. Yolundan gidenler, Goethe, Faraday, Jung, Einstein ve diğerleri sonuna kadar gittiler. Şüphe duydular ve onun eserlerini devam dayanıyor. Bu bağlamda, çocukların ışık ile ilgili olarak konuşurken eski ışık, yeni ışık, mutlu ışık, ekfli ışık, kızgın ışık, şimşek ışığı, sevgi ışığı gibi ifadeleri kullanmaları ve bu ifadelere anlam yükleyerek bunların eşsiz ve yeni düşünülen teorilerle renklendirilmiş olması şaşırtıcı olmadı2. Eğer bize ışık konusunda nasıl düflünmemiz gerektiği öğretilmez ise, ışığın ne olduğuna dair bambaşka bir fikir gelifltirebiliyoruz.

Fantezimizin özgürlüğü sayesinde doğal olarak ışık ile etkileşimde olabiliyoruz. İşte belki o üstü perdelenmemifl temel insan ve ışık ilişkisi budur.

Dil içinde ışık “İnsan kendini, dili yaratan ve onun hakimi olarak davranır. Ancak gerçekte dil, insanın hakimi olmayı sürdürür.”

(Martin Heidegger, Şair, Dil, Düşünce)

“Işık” kelimesi, dil içinde çok yönlü kullanılır. Yazının bu bölümünde, insan ve ışık arasındaki ilişkinin belli boyutlarını keşfetmek için aşağıda verilen kelimeler ilgi çekicidir: “ışıldamak”, “parıldamak”

Çoğu zaman, hayat dolu olan veya varlığını hissettiren kimseleri “ışıldayan” veya “parlayan”

“Gözleri parlamıştı”. Bu ifade ile gözler, benliğin durumunu içerdeki ışığın görülmesini sağlayan araç olarak anlatılıyor. Benzer bir kelime İzlanda dilindeki “solskinsbros” kelimesidir. Tam karşılığı “güneşe gülümsemek” anlamını taşır.

Işık ile olan ilişkimiz, belki de insanoğlunun varoluşundan beri her katmandaki en temel ve en bütüncül ilişkilerinden biridir. Bu ilişki insanlık tarihinin başlarına ve hatta evrim sürecine kadar geri gidiyor. Işık her zaman insanı büyülemiş olan bir ögedir. Öyle güçlüdür ki insanlık tarihini, dilini, edebiyatını, sanatını ve mimarisini, ruhsal ve dinsel yapılarını ve bilim alanlarını etkilemektedir. Işığın insan tarafından alınma, algılanma ve etkilenme türü ve şekli, tarihimize ilham vermiş ve gelişmesini sağlamıştır. Bu da bize ışığın, insan olmamızı etkilemede samimi ve içsel bir türü olduğunu gösterir. Işık ile olan ilişkimiz tüm ifadelerimizin önünde gider.

İnsan ile ışık arasındaki böylesine temel, gerçek ve önemli bir ilişkiyi nasıl şaşırtabiliriz? Bunun cevabı; ışığı dil, edebiyat, sanat, mimari, ruhsallık, din ve bilimde nasıl ifade ettiğimizi daha derin araştırmamızda ve ışığı ifade etme biçimlerini yaratan insan ruhunun da incelenmesindedir. Bunun dışında insanın ışık ile olan deneyimlerini araştırmalıyız. Örneğin; görmeyi, rüyaları ve insan ruhunun yapısını, hayal gücünü... Bu yazı, sayılan ögelerin birkaçını tartışmayı öngörüyor. Amacı ise ışığın temel olarak bizlere ne ifade ettiği konusunda bir duygu yaratmak.

İnsan fantazisinin bir alanı olarak ışık “Hayal etme işlemi ışığı görme şeklimizi etkiledi.”

(Arthur Zajonc, Işık yakalayıcıları: Işık ve bilincin ortak hikayesi)

Işıkla olan ilişkimizin temeli, ruhumuzun yapısı, hayal gücümüz ile oluşturulur. Tarih boyunca ışığı algılama ve entegre etme şeklimiz, bu işlemin öncesinde insan oğlunun hayal gücünün bir sonucu olmuştur. Bu yazıda insanı gösteren dil, ruhsallık, sanat ve bilim gibi unsurlar ile ışığın ne olduğunun ve hangi anlama geldiğinin düşüncesini keşfetme çalışmasıdır.

Antik çağlarda benliğin ahlaki ve ruhi görüşü girift bir şekilde ışık ile iç içeydi. Açıklanamaz ve güçlü bir şekilde ışığın toplumda sonsuz bir anlamı vardı. Güneşe tapma konusunda medeniyetler ve kültürler olarak veya “aydınlatılmış” olarak bahsediyorsak, bu kişinin varlığının daha yüksek, duyular üstü durumunu ifade etmek isteriz. Örneğin; Budizmde ruhun tamamen huzur bulmuş halini betimleyen Nirvana gibi...4 olduğu gibi, Turrell’in bir mekânı yaşama duygusunu kelimeler veya resimlerle ifade etmek zordur. İnsan algılarının ögelerine ve bilinçli olmaya odaklanarak çalışmanın derinliği, sadece birebir yaşandığında anlaşılır. Yine de, çalışmayı biraz yakınlaştırmak için, mekâna ilk defa girdiğimde ve mekanı deneyimlediğimde Dawning hakkında edindiğim kişisel duygularımı açıklamaya çalışacağım.

Bu kelime bir kişinin aşırı ve dürüst neflesini ifade etmek için kullanılır. Bu tür cümle ve sıfatlar ışığın bizi kavrayan boyutunu ve varoluşumuzun temelini anlatmaktadır.

“mijn licht opsteken” / “benim ışığımı öğren” (Flamanca)

“être une lumière” / “bir ışık olmak” (Fransızca)

“bright”, “brilliant” / “aydınlık”, “parlak” “pırlanta” (İngilizce)

“the Age of Enlgihtenment” / “aydınlanma çağı (aydınlanma)”

Işığın bilgiyi temsil ettiği bu çağrışım birçok dilde vardır.

Flamanca’da kullanılan “başka birinden ışığı öğrenme” ifadesi birinden öğrenmeyi, bilgi edinmeyi anlatmaktadır. Fransızca’da kullanılan “ışık olmak” akıllı anlamına gelir. İngilizce’de zeki, entelektüel veya yetenekli olan birini tarif etmek için kullanılan “hell” veya “brilliant” kelimeleri, bizim de kullandığımız gibi ışığın yoğunluğunu ve enerjisini anlatmak için ifade edilir.

Tüm bu örnekler, insanoğlunun düşünce tarihinde kırılma noktasını teşkil eden Aydınlanma Dönemi’nde ışık ile ilgili olarak geliştirilen düşüncelere dayanıyor. Söz konusu akım çerçevesinde geleneksel kurumlar, adetler ve ahlak sorgulanırken, insanlara gerçeğin tamamı hakkında objektif bilgi verecek makul bir sistemin yerleflmesinin aracı olarak akıl önerilmişti3. Bilgi, entelektüel akıl ve mantık değer verilen ve itibarı yüksek kılan sıfatlardı ve aydınlanmış bir kifliyle veya aydınlanmayla ilişkili olarak kullanılıyordu.

Ancak burada önemli olan husus, aydınlanma fikrinin Aydınlanma Çağı’ndan önce başlamış olması ve manevi bilgelik duygusunun (ve halen mevcut olan) var olmasıydı.

Aydınlanma Çağı kelimeyi benimsedi ve düşünce evriminin ruhunu ifade edebilmek için yeniden tanımladı. Her ne kadar geçen on yıllık dönemlerde insan entelektini ışıkla birlikte kullanmış olsa da, insanın ışık ile olan ilişkisinin tam derinliğini keşfetmek için aydınlanma kelimesinin daha derinlerdeki köklerini ortaya çıkarmalıyız.

“aydınlanmış olmak”, “aydınlanmak”

Bir kişiden “aydınlanmış kişi”

Bir başka bağlamda, Heidegger’in “Bauen, Wohnen, Denken” / “İnşa etmek, oturmak, düşünmek” başlıklı evrimsel nitelikli yazısına bakabiliriz. Burada Heidegger “Oturmayı” varolmanın doğal bir durumu olarak tanımlıyor. Alman dil bilimi tarihini izlerken, “varolmanın” aynı zamanda, insanın en doğal halinde bulunduğu, özgürce ve huzurlu olduğu alanın “oturmak” olduğunu açıklıyor.

Resmin tamamına baktığımızda, Aydınlanmanın, Heidegger’in bahsettiği varolmanın doğal durumu olduğunu söyleyebiliriz. Aydınlanma kelimesinin kökü İngilizce’deki eski “inlihtan” kelimesinden geliyor ve göz ve kalpten karanlığı veya körlüğü” yok etmek anlamına geliyor5. Karanlığı yok etmek, ışığı kendi içinde aramak, varlığın doğal durumu olan huzura giden yol. Bu nedenle, varlığımızın doğal durumunu içimizdeki ışığın bilmesi ve bu durumu kontrol etmesi anlaşılır.

Dil, bize “ışıldamak”, “parlamak” ve “aydınlanma” kelimeleri ile insan ile ışık arasındaki ilişkinin köklerine ve de insanın varoluş dolgusunu nasıl ışık ile bağdaştırdığına ışık tutuyor. Varlığımız nasıl ışık olarak görülüyorsa, ışık da varlığımız olarak görülüyor.

Rüyalarda ışık “Öyle bir zaman vardı ki, tarlalar, ormanlar, nehirler, dünya ve gördüğüm her şey sanki tanrısal ışık içindeydi”.

“Die Herrlichkeit und Frische eines Traums”

(Bir rüyanın güzelliği ve tazeliği - William Wordsworth, Ode:

Intimations of Immortality)

Çocukluğundan aktardığı bir anısı ile Wordsworth bizi, tanrısal ışığın parlaklığında olan güzel ve tanrısal bir mekâna götürüyor ve bu duyguyu bir rüya ile ilişkilendiriyor. Bu satırları okuduğumuzda, içimizde kelimelerin arkasındaki anlamlarını hayal ettiğimiz ve kendi tarzımızda bir rüya ile karşılaştırdığımız duygular uyanıyor. Bir rüya ile neyi hissederiz? Belki de ışığın aslını, o anda bir şeyi birebir yaflayarak görme hissini ve daha derin ve yoğun bir bilinçte olma duygusunu hatırlarız. Rüyanın ögeleri değişiklik gösterse de insan olarak bu genel duyguları paylaşırız. Rüyalar varoluşumuzun önemli bir parçasıdır.

“Gözlerimiz açıkken ki durumu ile karşılaştırıldığında, rüyada renkleri daha net algılarız. Ben hayaldeki görme ile içten görmeyle dıştan görme arasındaki farkın zorlaştığı, dışta kalan görme noktası ile ilgileniyorum.”

(James Turrell)

Dawning örneğinde (1992)

Geçici bir karanlıktan sonra, gözlerimin bildiği gerçek dünyayı terkediyorum, arkamda bırakıyorum ve tamamen farklı bir alana giriyorum. Mekânın karanlık olması nedeniyle içeri doğru yavaş yavaş hareket ettikçe mekânı daha bilinçli algılıyorum. Duvarda flüoresanlarla sağlanmış olan mavi projeksiyonun, mekânın diğer alanı ile kaçınılmaz kontrastı biraz rahatsızlık veriyor. Yine de ışığın özelliği ve kalitesi bir tür hipnoz etkisi yaratıyor; çünkü ışığın renkleri ve sınırları titreşimler şeklinde algılanıyor. Bakışımı odaklamada güçlük çekiyorum. Bu ışığın doğası beni şaşırtıyor. Olacaklardan tedirgin bir halde tüm duyularım açık ve giderek güçleniyor. Işığa doğru yönelerek ellerimi ileri uzatıyor ve ışığa dokunmaya çalışıyorum. Görünürde düz gibi duran ışık aslında genişliyor ve yüzümde, bu şaşırtıcı durumdan dolayı bir tebessüm beliriyor.

Çalışmada bizde uyanan duygular daha önce bizzat deneyimlemifl olduğumuz ışığın kalitesi ile ilgili yaptığımız iliflkilendirmeden ortaya çıkmaktadır. Dışardaki ışığa bağlı olarak, bu durumda içimizdeki ışık ile dışardaki ışık birbiri ile karşılaştığında belki çok az duygu yoğunluğu oluşur, hani rüyada hissettiğimiz gibi.

Çağdaş sanat eserlerinin bazılarında olan ışık “Resim sanatı, doğaya, insana, insan algısına, benliğe ve ruhsallığa cevap verir” (Gao Xingjian).

Sanatta son yıllarda yaşanan radikal özgürlük içinde, sanatçılar insanın ve yaşamın farklı bakış açılarını inceleme ve ifade etme olanağı buldular. Sanatçıların oluşturduğu engin deniz içinde, insanoğlunun ilk varlık değerlerini arayanlarına rastlıyoruz. Gao Xingjian, james Turrell ve Mark Rothko bu tarz sanatçıların sadece birkaçı.

Mark Rothko sanatçı olarak çalışmalarına 1930’lu yılların sonlarına doğru başladı. Sürrealist ve ilkel sanat eserlerinin etkisinde kalan ettirdiler. Fiziğin uygulamalı optik, elektrik, elektromanyetik tayf ve en belirleyici olan kuantum teorisinin temellerini oluşturdular. Her bilim adamı, her adım, her saptırılan bir başka alan; bugün tanıdığımız şekilde temelde fiziğin, fantezinin sadece bir sembolü.

Rothko, belli bir tarihi veya kültürel geçmişi olan insan bilincini ifade etme arayışlarındaydı 6*. Rothko, figür ve şekilleri abstrakt çizerek ve yok ederek, tanıdığımız ve yanlış değerlendirilmesi mümkün olmayan resimsel bir biçime ulaştı. Tablolarında üstüste bindirilmiş, farklı renk ve aydınlıklardan oluşan bulutlar çizerek üstün duyguların ortaya çıkmasını sağlıyor. İnsanoğlunun ve varoluflunun odağını arayan Rothko; duygunun renk, doku ve ışığın algılanmasıyla oluşan mekânlar olduğunu keşfetti. “Belki de tablolarımda iki özellik dikkatinizi çekmifltir. Yüzeyler ya gerdirilmiş ya her istikamette dışa doğru bastırılmış ya da yüzeyleri içe doğru çekilmiş ve içerde her yöne doğru ilerliyor. Söylemek istediğim her şey bu iki kutup arasında.” (Mark Rothko) Jonathan David Fineberg, Rothko’nun eserlerini açıklayarak şöyle yazıyor: “1940’dan beri sanat – varolma stratejileri”: “Rothko’nun biçimlerindeki özellik, ayrıntılarının olmaması, anlatıcı ve ortaya çıkartıcı kültürel yorumun ikincil etkisinden kurtulmufl olan bir doğrudanlık yaratıyor.”

Öğrenilmifl algının kültürel arka plan bilgileri, zamanın ve diğer özelliklerinin ötesine geçtiğimizde, Rothko’nun çalışması herkese hitap ediyor; çünkü insan ırkı olarak paylaştığımız temel insanlığı işliyor. Rothko’nun çalışmasının kalbi Turrell’inkine benzer yapıda. Bu çalışma, insan benliğinin ortaya çıkarılmasından ve ışıktan oluşuyor. Işık yardımı ile insan bilincinin abstraksiyonu sayesinde bu sanatçıların çalışmaları, kültürel veya sosyal yapılarını gözetmeksizin herkese hitap ediyor. Bizi sarmalayan tüm ayrıntılar, bilgi felsefesinin bir parçası; miras aldığımız çevremizin bir parçası ve bu nedenle öğrenmifl olduğumuz algı ve eğilimlerimiz açısından subjektif. Ancak kendi içimizden miras aldığımız, yani insan olmamızla sahip olduğumuz düflüncelerimiz, tercihimiz ve rüyalarımızla ortaya çıkan ışık duygusu tamamen evrensel olan insani bir dürtü. Işıkla olan ilişkimiz, kendimizle olan ve içimizdeki ışıkla olan iliflkimizdir.

Kaynakça

1. Die Lichtfänger: Die gemeinsame Geschichte von Licht und Bewusstsein, Arthur Zajonc,1993, S. 342 2. Master thesis – Kärleksljuset, Eva Buszka, 2009, S. 28 3. http://en.wikipedia.org/wiki/Age_of_ Enlightenment 4. http://en.wikipedia.org/wiki/Nirvana 5. http://dictionary.reference.com/browse /enlighten 6. http://en.wikipedia.org/wiki/Mark Rothko vellachiganesan.webs.com kişiler olarak betimleriz. Burada bahsettiğimiz enerji, sakin ve çekimser bir dolgunluktur ve hatta belki olgun bir özelliktir. Bu varoluflun dolgunlğu kişide aydınlık veren güç, parlaklık ve ışık olarak yansıma şeklinde görülür. Buradan yola çıkılarak ışığın, insanın içinde, belki varlığının merkezinde olduğu ve varlığı ve dolgunluğu ile dışa vurumla yansıttığı ve görünür hale getirdiği düşünülür. İnsanın içindeki ışığın dolgunluğu ise insanın kendi dolgunluğudur. Işığın burada, insanın tabiatında varolduğu kabul edilir. Işığın dışarı çıkartılış veya dışa vurum şekli de dilin başka ifadelerinde yer bulmaktadır.

Bu makale, Vellachi’nin “The Light Within” adlı Yüksek Lisans çalışmasından alıntıdır.

KTH’daki üniversite eğitimi kapsamında Ganesan. Aleksandra Stratimirovic öğretmeniydi.

Çalışması için Stockholm kentinde Vox Juventa 2010 en iyi sunum ödülünü aldı.

Dergide s. 18.