Sanat uğruna ışık

Metin: Christopher Cuttle

Fotoğraf: Christopher Cuttle

Müzelerde günışığının önemi Müze aydınlatması konusu ile ilgili yazılar, yoğunlukla restoratörler tarafından ele alınır. Işığın zararlı olduğunu, sergilenen eserler üzerindeki muhtemel etkisini azaltmak için dikkatle kulllanılması gerektiği görüşünü savunurlar. Sanata olan sevgim ve aydınlatmaya olan tutkum nedeniyle bu yazılara bir katkıda bulunmak istiyorum.

Sanatı yaşamak için ışık Eğer sanatın “kendisine ait olmayan bir amacı yerine getirmesinden” yola çıkarsak ve “tablo izlenirken ışığın yansıttıklarının görülebilir” olduğunu varsayarsak, izleyicinin sanatı yaşayabilmesi için ışığın hangi şekilde kullanılması gerektiğinin temelini yaratmış oluyoruz. Her sanat objesi, ışığa karşılık vermek üzere hazırlanmış bir obje olarak görülebilir. Bir ressam renkleri tuvalinin üzerine uyguladığında, bu renkler tuvale yansıyan ışığın tayf parçalarını absorbe etme amacını taşır. Eğer renklerin üzerine bir cila uygulanırsa, sanatçı bu tablonun üzerine düşen ışığın dağılımını değiştirir. Heykeltraşlar ile mermer arasındaki aşk ilişkisi, malzemenin pürüzlü veya pürüzsüz ışık geçirmez ve mat yüzeylerin çalışıldığı çeşitli türleri ile veya örneğin yansımalı Highlight’lar ile kapalanabilecek tamamen rendelenmiş ışık geçirgen yüzeyler ile oluşur. Sanat öğrencileri, seçtikleri araç ile ışığın nasıl etkileşim içinde olduğunu görmek için atölyede çok zaman geçirirler. Sanat eserlerinin sunumu üzerinde çalışan tasarımcılar, sanatçının, objesine vermeye çalışığı özellikler üzerinde ışık dağılımının nasıl bir etki yaptığını öğrenmelidir.

Işık teknolojisinin sunduğu kelime hazinesi, bir aydınlatma tasarımcısının kontrol edebildiği ve yönetebildiği sayısız aydınlatma türünün özelliklerini tanımlamaya yeterli değil. Aydınlatma tasarımcısının insan gözünün aydınlık etkisini ve ortam ışığına göre renkleri algılamasını nasıl belirlediğini anlaması çok önemlidir. Sadece bu koşullar altında bir aydınlatma tasarımcısı müzede iyi görme şartlarını sağlayabilir.

Deneyimli aydınlatma tasarımcıları tarafından kullanılan terminoloji konuşma zemini olarak henüz tamamen yetersizidir ve hedefli bir planlama için hiç de yardımcı olmamaktadır. Uzmanlık alanına uygun kelime eksikliğini giderebilmek için kitabımda konseptler öneriyorum. Aydınlatmanın farklı özelliklerini tanımlamak için “akış” ve “netlik” gibi kelimeler kullanarak bunların objelerin görülebilir özellikleri ile nasıl etkileşim içinde olduklarını gösteriyorum.Aydınlatma tasarımcıları, aydınlatmanın özelliklerini verimli bir biçimde tanımlayan konseptler sayesinde, temel olarak müze uzmanları ile iletişimde zorlanmıyorlar.

Bu yazı ile çok önemli noktalardan birine değinmek istiyorum: Gün ışığının müzelerdeki rolü. PLD okuyucuları, zaman zaman müze direktörleri, restoratörler ve aydınlatma tasarımcıları arasında uzmanlık alanlarının ötesine geçen tartışlmaları hatırlayacaklardır. Çoğu zaman, tartışmaların kaçınılmaz olduğu söylenir, çünkü farklı mesleki dallarının hedeflerinin, tam aksi yönde olduğu belirtilir. Ben bu görüşe katılmıyorum.

Tüm müze direktörlerinin hedefi, ziyaretçilerin beklentilerini karşılayan görsel deneyimlere katılmalarını sağlamalarıdır. Geri kalan herşey tüm senaryoların en kötüsü anlamına gelirdi, çünkü aşırı ışıklandırılan eserler zarar görebilir ve bundan kimsenin faydası olmazdı.

Işığa hassas bir objenin sergilenmesi için alınan karar, bu objenin ömrünün zorunlu olarak kısaltıldığı anlamına gelir. Bu nedenle, karar verenlerin hasarları mümkün olduğu kadar az tutmaları ve aynı zamanda müze ziyaretçilerin sergilenecek eseri iyi bir şekilde görebilmeleri ve yaflayabilmeleri için eserin en güzel şekilde görünmesini sağlamaları gerekir. Önemli kararların sadece ışıklandırma yoğunluğu ve süresi hakkında değil, aynı zamanda lambaların renk ısısı ve yönü ve bunların objenin görülebilir özellikleri ile nasıl etkileşim içinde olacağı hakkında da alınmasıdır. Anlamlı kararlar alabilmek için tüm bu işleme katılanların, günışığı ve elektrik ışığının tamamen farklı özelliklere sahip olduğunu bilmeleri gerekir.

Günışığının özellikleri Amerika’nın Washington DC kentindeki Ulusal Sanat Galerisini gezerken muhteşem bir görüntü ile karşı karşıyaydım (Fotoğraf 1).

Güneş ışınlarının mekana girdiği anda burada ve tam bu saatte olmaktan çok mutluyum. Bulunduğumuz mevsim ve hava durumu, bir grup heykeli ışık ile hayata geçirmişti.

Tabii ki heykeller ışığa tepki göstermiyordu hatta eserlerden bir çoğu bu koşullarda sergilenemezdi bile. Kitabımda gün içindeki farklı ışık türlerini yedi kategoriye ayırdım, bunları açıkladım ve örneklerle gösterdim. Tüm kategorilerde hedef, kumanda edilebilir, ultra viyole ışınları olmayan ve difüz yansıyan bir günışığı aydınlatmasının planlanması. Bazı günışığı sistemleri ışığı az çok eşit oranda tüm yüzeylere dağıtıyor, bazıları ışığı duvarlara yönlendiriyor ve bazıları belli alanları aydınlatıyor. Ancak birşey kaçınılmaz: Gün ışığının yönetimi, gün ışığının en önemli unsurlarını barındıran kalite kaybı olmadan yapılamıyor.

Bu kategorilerden birine biraz yakından bakalım: uygulama, 19. yüzyılın ortasından itibaren Münih’te (Almanya) Eski Pinakotek içinde mimar Otto von Klenze tarafından inşa edilen mekanın merkezinde kubbe biçimli çatı penceresi. Fotoğraf

2, klasik bir örneği gösteriyor.

Birbirini takip eden galeriler ve yüksek tavanlar kubbe benzeri bir tavan ile kaplı. Bu tavandan içeri günışığı giriyor. Çizim 3’de görüldüğü gibi, mekanın boyutları son derece önem taşıyor. Göz hizasında bulunan büyük tablolar üzerinde örtüyü andırır yanılsamaları engellemek için duvardan duvara çatı penceresi olan bir galerinin çok yüksek olması gerekir. Ayrıca bu sayede üst duvarlar ve zemin daha da aydınlık olacaktır.

Ortada bulunan bir çatı penceresi çok daha fazla büyüklük olgusu verir. Tabloların sergilendiği alanı çatı penceresi ile bağlayan kemer biçimli kubbe zekice tasarlanmış bir elemandır.

Mimarinin bu elemana yakın olduğu yerde çatı penceresinden itibaren kubbe oluşturmaya ve uzak olduğu noktadan itibaren çatı penceresine doğru kubbe yapmaya başlar. Böylece kubbe biçimi sayesinde çatı penceresi ve eserlerin sergilendiği alan arasında az çok eşit bir ışık oluşur. Bu çözümde zeminden ışık alınmadığı için, mekan proporsiyonları sergilenen tablolara uygun olması koşuluyla, yine de efektif bir görme ilişkisi sağlar. Kenze’nin tasarımını kopyalayan tüm mimarlar bu son noktanın farkında olmasalar da, tüm dünyada resim galerilerinde kubbe biçimini görmek mümkün. Bu örneklerden biri fotoğraf 4’de görülüyor. Mimar

Fotoğraf 2. Birinden diğerine geçiş yapılan galeriler ve eserlerin asıldığı yüksek duvarlara sahip klasik bir Avrupa resim galerisi. Bu mekanlardan her birinde merkezde bir çatı penceresi ve kubbe biçimli bir yapı görülüyor. Kunsthistorisches Museum (sanat tarihi müzesi) Viyana (Avusturya).

Heiz Tesar, tabloların sergilendiği alanı geçişsiz kubbeye bağlamış. Merkezdeki açıklığın üzerinde bir avize olmasına rağmen, pencerelerin bulunduğu alana ışıktan kamaşmayı önleyecek paneller yerleştirilmiş. Böylece, mekandaki günışığı dağılımının bir çatı penceresinde olduğu gibi olması sağlanıyor.

Yedi günışığı kategorisi, günışığı dağılımının kontrollü yapılarak aydınlatıldığı mekanlarda ziyaretçilerin, sanat eserlerini görmeleri amacıyla geliştirildi. Ancak başka amaçlar da var. 1958 yılında Jorgen Bo ve Wilhelm Wohlert, Kopenhag (Danimarka) yakınlarında bulunan bir villaya, Louisiana, inşa edilecek ek bir bina tasarladılar. Bina cam koridorlardan oluşuyor, bahçeler arasından geçiyor ve içinde sanat eserleri sergilenen küçük salonlara açılıyor. Bu sayede kontrol edilebilen ve her yerin aynı ışıklandırıldığı bir deneyimleyeceği eşsiz bir ortam olması hedeflenmiş. Fotoğraf beş ve altıda farklı mevsimlerde ışık durumunu gösteriyor. Louisiana’ya geri dönen ziyaretçiler sanatı kesinlikle başka bir ışık altında artık görecekler.

Louisiana unutulmayacak bir deneyim olarak kalmaya devam ederken, başka aydınlatma tasarımcıları, gün ışığının dinamik biçimlerinin, görme deneyiminin bir parçası olmasına gayret gösteriyorlar. Glasgow’da ortam değil, her ziyaretçinin kendisinin bulunan Burel Collection’da mimar Barry Gasson ziyaretçileri bir “ormanda gezintiye” davet ediyor. Bu gezinti esnasında ayrıca sanat eserlerini görebiliyorlar. Kuzeye bakan bir pencereden ormanlık alana bakılıyor. Sıcaklığın yüksek olduğu aylarda, dışardaki görüntü, ışık ve gölge oyunları (fotoğraf 7) büyük keyif veriyor. Kış aylarında ise Glasgow’un üzerindeki karlı gökyüzü görülüyor. Ziyaretçiler, ışığa hassas sanat eserlerinin bulunduğu müzenin başka alanlarına geçseler de Galerinin bu bölümü ile görsel bağlantı kurnazca sağlanıyor.

Çizim 3: Duvardan duvara yerleşik bir çatı penceresi ile karşılaştırıldığında, ışık örtüsü etkisini engellemek için merkeze yerleştirilen bir çatı penceresi alanların çok daha iyi görülmesini sağlıyor. Kubbe biçimli eğim sayesinde tüm mekanda neredeyse alanın tamamı eşit aydınlanıyor.

Müzelerde gün ışığının önemi çok karmaşık ve bu makale konuyu sadece yüzeysel olarak işleyebiliyor. Aydınlatma tasarımcılarının, en azından gün ışığının, sanat eserlerine bakmak için nasıl bir araç olduğunu, gün ışığının mekanı ve mimariyi aydınlatması mı yoksa iç mekanı görsel olarak dış mekan ile ilişkilendirmesi gerektiğini mi bilmeleri gerekiyor.

Elektrikli aydınlatmanın özellikleri Gün ışığının doğal belirtilerinden biri de değişken olması. Buna karşılık elektrikli aydınlatma kalıcı. Işık efektleri, vurgulama ve gölge desenleri tam olarak uygulanabilir. Böylece günışığı, değişime uğradığı yerlerde de değişmez bir eleman olarak kullanılabilir (bkz. fotoğraf 8).

Ben şahsen “suni ışık” kavramından hoşlanmıyorum. Çünkü, “doğal”

ışığın yerine geçen bir ışıkmış gibi algılanıyor.

Buna karşılık “elektrikli aydınlatma” kendine özgü ve her biçimde, mekanın ve mekan içindeki objelerin görüntüsüne katkı sağlıyan ve gün ışığından farklı olan bir estetiğe sahip. Piyasada bulunan ve çeşitliliği giderek artan ışıklıklar, hassas bir projeksiyon özelliği için çeşitli olanaklar sunuyor. Bu da izleyicinin asıl mekan aydınlatmasını hiç görmemesini sağlıyor. Ziyaretçinin dikkatinin kontrol edilebilmesi için bu çok önemli bir unsur. Sadece seçilmiş ve aydınlatılmış objelerin görüldüğü bir odada çalışmak son derece uç bir yaklaşım. Alternatif olarak Fotoğraf 9’da mekanın kendisinin bir sanat eseri olduğu gösteriliyor. Tüm alanların aydınlatılması ile, günışığı ile mümkün olamayacak bir ışık dağılımı sağlanıyor.

Elektrikli aydınlatmanın tam olarak kontrol edilmesi sadece seçilmiş olan objelerin belli bir ışık içinde konumlandırılmasını sağlamıyor. Fotoğraf 10’da gösterilen ve havada süzülür gibi görünen antik tabanca el işi olarak farklı malzemelerden çalışılmış. Buradaki aydınlatma “keskinlik” özelliği sağlıyor ve tabancanın yapıldığı malzemeye kontrast oluşturan parlamalar gösteriyor. Objenin belli bir şekilde parlamasını sağlıyor. Fotoğraf 11’de görülen heykellerin etkileyici görünümünde gölge biçimleri, sunumun bir parçası ve üç boyutlu figürün iki boyutlu projeksiyonunu

Fotoğraf 7. Ziyaretçiler Glasgow (İngiltere) Burrel Collection Müzesi’nde sergilenen eserleri izlerken, “orman içinde geziyormuş” izlenimini yaşıyorlar. Fotoğraf 8. Spotlight’lar difüz günışığının “keskinliğini” sağlıyor ve objeler üzerinde parlama noktaları ve gölge desenleri oluşturuyor. John Paul Getty Müzesi, Santa Monica , CA/ABD.

Fotoğraf 9. Duvarların ve taşların üzerinde sanat eserlerinin görüldüğü bir mekanın aydınlatmasını, zemine yerleştirilen bronz renkli lambalar sağlıyor. Roma Vatikan Müzesi’ndeki Raphael Salonu.

Fotoğraf 10. Antika tabanca sanki havada süzülüyor ve “keskin” aydınlatma yapıldığında yansıyan parlama noktaları oluşturuyor. Metropolitan Museum of Art, New York.

oluşturuyor. Fotoğraf 12’de yer alan sunak haçının aydınlatmasında, haçın arkasında bir tür kutsal hare oluşuyor ve haça sembolik önem kazandırıyor. Fotoğraf 1’de görüldüğü gibi, günışığı ile muhteşem efektler tesadüfen oluşabilse de, bu tür anlar doğaya bağlı olarak geçici. Tamamen müze aydınlatması amaçlı tasarlanan bir aydınlatma sistemi, aydınlatma tasarımcısına ışığı, planlanan efekti yaratabilecek şekilde kullanmasını sağlıyor. Ayarlanan lambalar objenin sergilendiği süre içinde aynı efekti sağlıyor.

Müzede ışık tasarımı İyi yönetilen her müzede aydınlatma tasrımcılarına, hasar görmemesi istenen objelerin (gün) ışıktan nasıl etkilendikleri konusunda bilgi verilir. Müzelerde gün ışığının hangi rolü oynadığı sorusuna tekrar geri dönelim. Aydınlatma tasarımcıları hem sergilenecek eserlerin görülebilir özelliklerini nasıl öne çıkartmaları gerektiğini hem de objelerin sergilendiği mekanı veya kulisleri nasıl şekillendireceklerini planlamalıdır.

Brisbane (Avustralya) Queensland Art Gallery’ye yapmış olduğum bir ziyarette, etkileyici bir görüntüye rastladım. Mekan nötr renkte bir cam ile dışa açıktı. Böylece ziyaretçiler doğanın görüntüsünü izleyebiliyorlardı. Bu arada mekanın içi günışığı ile kaplıydı. Alanın içinde yer alan obje yönlendirilmiş elektrikli aydınlatma ile canlı bir görüntüye sahip. Düz, yumurta biçimli obje ilginç bir gölgeleme yaratıyor, ki bu gölge etkisi ikinci objeninkinden farklı. Mekansal bağlantılar tabana düşen gölge desenleri ile sağlanmış. Yansıyan Highlight’ların olmaması nedeniyle yüzeylerin mat bir yapıya sahip olduğu algısı oluşuyor.

günışığı ve elektrikli aydınlatmanın bu kombinasyonu her iki kaynağın farklı özelliklerini kullanma olanağı sağlıyor ve böylece hem mekanın çevresini hem de sanat eserinin görsel özelliğini vurgulayan etkileyici bir sunum ortaya çıkıyor.

Dergide s. 70.