Mischa Kuball

Metin: Inge Friebe

Mischa Kuball için ışık araç olarak başlı başına bilginin kendisi. Geçici, kısa ömürlü “Malzeme” ile sanatsal çalışma tarzı, estetik ve sosyokültürel sorular ile bağlantılı. Işık ile çalışmalarında konu olarak mimariyi, mekanı ve kent yaşamını işliyor.

Düsseldorf’lu konsept sanatçısı Mischa Kuball, Karlsruhe Tasarım Yüksek Okulunda Medya Sanatı profesörü. Yaklaşık otuz yıldır ışığın sanatsal potansiyeline ışık tutmak için çalışıyor. Kendi ifadesine göre ilk ateşleme “Yapı sanatçısı Lazlo Moholy-Nagy ‘nin ışık denemeleri ile karşılaşması ve ışığı mekanda geliştirme fikrine isteğinden”

doğmuş. Kuball’ın eseri çift kutuplu: eser bir taraftan geometri ve mimari birbiri ile çatışırken, diğer taraftan ise, modern toplum içindeki iletişim süreçlerine olan bir ilgiyi içinde barındırıyor. İç ve dış mekanları ışık ile plastik olarak tasarladığında, yeniden flekillendirdiğinde, modellediğinde, ZERO (sıfır)

sanatçılarının geleneği ile karşı karşıya kalıyor. Burada çember kapanıyor, çünkü bu sanatçılar “Bauhaus” (Alman mimarisi) tarzına referans veriyorlar. Kuball’ın, Dessauer Bauhaus çalışması ve tarihi ile yoğun uğraşması sonucu çalışmalarında eserinin her iki kutbu kendisini gösteriyor. 1992 yılında gerçekleştirilen “BAUHAUS- BLOCK” bunun etkileyici bir örneği.

“BAUHAUS-BLOCK” bilinen anlamda bir sergi değildi. Serginin asıl objesi, Bauhaus yapısının kendisi, “Modernizmin sembolü” oldu. Fikir ve etkileyici tarihi açısından bugün hala daha kışkırtıcı ve yıkıcı unsurları barındırıyor. Kuball bu binanın üzerinde ve içinde, dinamik ışık uygulamaları gerçekleştirdi ve prizmatik kırık mimari motifleri ile dia projeksiyonları gösterdi. Proje ile ilgili olarak sunulan katalogda şöyle bir ifade yer alıyor: “Özellikle Bauhaus binasında, her zaman açıkça mimariye isnat edilen heykelcilik ve beraberinde gelen temsil talebi sorgulandı”. Bu proje kapsamında Kuball ayrıca “Bauhaus” kurumunun tüm yapılarını ve işleme süreçlerini sorguladı. Çalışanlar, öğrenciler, doçentler ve ziyaretçiler ile tartışmalar yürütüldü. Uygulamalara ve ışık projeksiyonlarına olan tepkileri hemen değerlendirildi ve düzeltmeler şeklinde çalışmalara yansıtıldı. Bu tür süreçler, grup dinamikleri ve psikolojik olarak geçerli çalışma tarzı Mischa Kuballs’ın çalışmaları için karakteristik.

Görülmeye değer bir şekilde iki yıl önce Mannesmann Kulesi ile Düsseldorf’a bir “Mega işaret” yerleştirmişti. Uygulamadan aylar önce ofis devinin tüm ekibi ile yoğun iletişim kurma sanatsal konseptinin entegre bir parçasını oluşturdu. “Megazeichen I-IV” (Dev işaret I-IV) Rhine bankalarının üzerine yüksek bir bina şeklinde uygulanan, kısa süreli, dikkat çekici bir sanat enstalasyonu idi. 1990 kışında birkaç hafta süreyle altı farklı ışık sembolü kullanarak çalışma gerçekleşti. Mimari, kentin gece siluetinde baskın çıkan, heybetli bir ışık heykeline dönüştürüldü. Sanat eseri kendisini, ofis saatlerinden sonra sanatçı tarafından tanımlanan mekanlarda aydınlatmanın açık bırakılması ile gösterdi. Şaşırtıcı derecede kolay ve birçok katılımcının dahil edilmesi ve işbirliğinde ortaya çıkan bir konsept.

Kuball bir kez daha, 1998 yılında Sao Paulo kentinde yapılan 24. Bienal çerçevesinde hazırladığı olağandışı ve katılımcı projesi ile sosyal ilişkiler ve ikna çalışmalarına ihtiyaç duydu. “Private Light/public light” sloganı altında “özel” ışık kaynakları kendi alanlarından çıkartıldı ve halka açık alanlara uygulandı.Uygulamada proje flöyleydi: 72 aileye, kendi evlerindeki lambaların Kuball tarafından geliştirilen standart model ile değiştirilmesi önerisi getirildi. Ailelerin evlerinde kullandıkları flahsi lambaları kamusal sergi alanlarında Bienal mekanlarında sergilendi. Bu konseptin altında ilginç sosyolojik sorular yatıyor: bireysel ve toplumsal zevkler ne kadar uyumlu veya birey ile toplum arasındaki ilişki nedir?

Kuball projeleri ile ışığı araç olarak kullanarak tarihsel ve hatta güncel siyasi konuları öne çıkarmanın mümkün olduğunu da sıklıkla kanıtladı. Lüneburg şehrindeki sığınak projesi “urban context” bunun en iyi örneklerinden biri.

Beş yıllık (1995 - 2000) bir süre içinde sanatçı Lüneburg Üniversitesindeki öğrenciler ile çalıştı. Buradaki amaç, projeyi tanıtan broflürde ifade edildiği gibi, nasyonalsosyalist döneminin mimari kalıntılarını yeniden konu olarak ele almak ve böylece yerel bir toplum içinde kendi geçmifllerini tekrar tartışmaları için onları teşvik etmekti. Ancak asfalt kaplı trafiğe açık bir yolun altında görünmez olan bir sığınak, şehirde yaşayanlar için nasıl görünür hale getirilecekti? Kuball’in cevabı: “Urban context uygulaması bu mekanı (...), temelini abstrakt bir şekilde işleyerek ve kendisini daha sonra asfalt üzerindeki “Çizim” olarak göstermek suretiyle, yukarı çıkarmaya çalışıyor. Işığı sadece birşeyleri çizmek üzere kullandığım için, bunun bir ışık uygulaması olup olmadığı tamamen ikinci planda kalıyor. Buradaki ana fikir, ışık uygulamasının yoldan geçenler tarafından (...) kesilmesi ve tesadüfen yanından geçerken aslında tarihsel bir ağırlık taşıyan mekan ile veya tarihsel olarak zehirlenmifl bir alan ile karşılaşılmasını sağlamak.”

Benzer bir başka mekan ise, Köln yakınlarında Stommeln’deki Sinagog. Bu mekan 1991 yılından beri sanat dünyasında çok konuşulan bir yer. Her sene burada, belli aralıklarla uluslararası tanınmış sanatçılar “Bir yer - bir mekan - bir çalışma” başlıklı konsept altında uygulamalar gerçeklefltiriyorlar. Jannis Kounellis, Richard Serra ve Georg Baselitz’den sonra 1994 yılında Mischa Kuball davet edildi. Kuball mekanı tamamen kapatma ve binanın kontürlerini öne çıkartmak için pencerelerden parlak bir beyaz ışık verme kararı aldı. Böylece mekanı demateryalize ederek Nazi döneminin Almanya’sının yanan Sinagogları ile ilgili anıları geri getirdi.

Işığın parlaklığı ile sinagog geceleri adeta bir çekim noktasıydı.

Ancak binaya yaklaştıkça parlak ışık izleyiciye acı veren, onu durdurarak düflünmesini sağlayan bir optik acı sınırını oluşturuyordu. “Refraction house” (kırılma evi) olarak adlandırılan bu etkileyici uygulama birçok diğer mekan ile ilişkili proje gibi sadece belgelerden görülebiliyor. Micha Kuball’a göre çalışmalarındaki geçicilik, eserlerinin özelliği: “Ben, geçici süreli bir girişimin yapısının ve böylece yapıların kısa süreli ele alınmasının, çalışmalarımın önemli bir özelliği olduğunu düşünüyorum.”

Başka bir yerde, ışığın cisimleri görünür hale getirdiğini belirtiyor. Görünür hale getirmenin, sosyopolitik çalışmalarda bilinçlendirme anlamına geldiğini söylüyor. “Eğer birşeyi doğru aydınlatırsanız, bu şey önem kazanır; önem kazandığında ise öne çıkar ve ilginin odağına yerleflir”. Kalıcı bir görünürlük sağlanan kent alanı uygulama örneği ise, Düsseldorf şehir enerji tesisi kompleksindeki “pacemaker” (kalp atışını ayarlayan cihaz) başlıklı çalışma. Fikir, enerji tesisisinin her saat elektrik, ısı ve enerji üretmesine rağmen geceleri görünmez olduğunun anlaşılması üzerine ortaya çıkmış. Sinyal tarzında ışık akımlarıyla artık “pacemaker”’in çevresinin görsel olarak algılanmasını sağlıyor ve böylece enerji ve enerji akımlarının daimi varlığını olumlu bir şekilde işaret ediyor.

Işığı araç olarak kullanan Kuball, aynı zamanda modern yaşamın garip yapıları hakkında da bilinçlenmemizi sağlıyor. Disko topları, metinlerden oluşan dialar ve dia projeksiyonları ile gerçekleştirilen “space-speech-speed” adı çalışmasında çevreyi, hızı ve günümüz dillerinin konularını işlemiş. İlk olarak 1998 yılında Toronto’da bulunan Contemporary Art Gallery’de (Çağdaş Sanatlar Galerisi) “The Power Plant” başlığı ile sergilenen eserin bir kısmı artık Unna’daki Uluslararası Işık Sanatı Sergi Merkezi’nin kalıcı bir parçası. “Sapce-speech-speed” aktüel iletişim problemlerini öne çıkartıyor ve şu soruyu sordurtuyor: “Taşıyıcı olarak dile hala daha güvenebilinir mi yoksa yüksek derecede hızlanan bilgi akışı içinde kaybolmak üzere mi?” Kulağa tamamen teorik ve felsefi geliyor, ancak özellikle bu çalışmada, titreşen ışık senaryosunun izleyiciye verdiği görsel estetik zevkini söylemeden geçemeyiz.

Mischa Kuball’in eserindeki ışık sanatı, mimari ve toplumsal siyasi yapıların anlamlı ve estetik görselleştirilmesi olarak tanımlanabilir. Bu arada kent alanı, şehirsel ilişki konsept sanatçısı Kuball için çok önemli bir rol üstleniyor. Kuball projelerini dış ve iç mekanlarda gerçekleştiriyor. Çoğu zaman sınırlı süreli etkinlikler şeklinde ve sıklıkla grup dinamiği süreçlerini dahil ederek. Sonuç ise: Joseph Beuys’in tanımladığı geniş kapsamlı sanat kavramına yakınlığı sergileyen ve “sosyal ışık plastiği” olarak tanımlanabilecek bir ışık sanatı.

Dergide s. 72.