Efes Antik Kenti
Metin: Mehmet Oğralı
Fotoğraf: Reşat Türegün
Antik kentin, akşam karanlık çöktükten sonra da yerli ve yabancı turistler tarafından ziyaret edilebilmesi için geliştirilen aydınlatma çalışmalarına 2004’ün Mayıs ayında başlanmıştı. Bir sene kadar süren aydınlatma proje çalışması tamamlanınca projeler İzmir Anıtlar Kurulu, Avusturya Arkeoloji
Enstitüsü ve Selçuk Efes Müze Müdürlüğü tarafından onaylandı ve uygulama safhasına geçildi. Antik kentteki Protokol Yolu, Meryem Ana Kilisesi, Tiyatro, Mermer Cadde, Celsus Kitaplığı, Aşağı Agora, Odeon ve Yukarı Agora’da aydınlatma çalışmaları başarı ile tamamlandı.
İnsan bütün çalışmalarında ışığa bağlı olup, doğal ışığın yetmediği durumlarda yapay ışığı da kullanmaktadır. Aydınlatmacılığın temel konusu ışığın üretimi, dağıtımı, ekonomisi ve ölçülmesidir. Ayrıca aydınlatma, ışığın insan bünyesindeki etkilerini de inceler. Artık bir odanın aydınlatılması için tavanına bir lamba asılması ile yetinilmemektedir. Her aydınlatılacak yerin özel bir problem olarak ele alınması ve incelenmesi gerekmektedir. Bu incelemede fizyolojik ve ekonomik koşulların yanı sıra mimari ve teknik düşünceler de önemli yer tutar. Aydınlatmacılığın temel yardımcıları, fizik, fizyolojik-optik ve psikoloji olup; bir aydınlatma probleminin çözümü, ancak, ışığın üretiminde söz sahibi olan ve artistik konularla uğraşan aydınlatma tasarımcıları tarafından yapılabilir.
Efes Antik Şehri için aydınlatma çözümleri, doğal ve yapay aydınlatma kullanılarak iç ve dış mekanlar için üretildi. Genel aydınlatma konsepti olarak dekoratif aydınlatma tercih edildi. Önemli olan bu antik şehri apaydınlık şekilde ortaya çıkartmak değil, onun kimi yerini aydınlatmak, kimi yerini gölgede bırakmak, kimi yerini sıcacık, kimi yerini ise buz gibi yapabilmekti. Bu proje yapılırken ve uygulanırken amaç tarihi dokuya zarar gelmemesiydi ve bu amaçdan hiçbir zaman taviz verilmedi. 8000 yıllık tarihin bozulmadan saklanabilmesi için elbette ki Efes’te bir çivi bile çakmak yasaklanmıştı. Bu sebeple üreticilerin fabrikasyon armatürlerini kullanmak imkansız bir hal alıyordu. Tüm ön çalışmalar sonunda kullanılacak armatürlerin, Efes’in antik dokusuna uygun şekilde taş gövdeli olarak özel imal edilmesine karar verildi. Bu armatürlerin imalat resimleri çizildi, ölçülendirildi ve projesine göre imal edildi. Gerekli güçlerdeki ampuller içlerine yerleştirildi ve kimi yerde uygun açıda lensler kimi yerde ise uygun açıda reflektörler kullanıldı. Bu sayede ışık elde edilmiş ve yönlendirilmiş oldu. Armatürlerin yerleşiminde özellikle ışık kaynaklarının göze direkt olarak görünmesini engelleyecek şekilde çalışıldı. Daha sonrasında ışığın rengi ile ilgili çalışmalar başladı. Elbette ki ışığın rengi çok önem teşkil ediyordu. Efes’te saatler hatta günler ve geceler boyu demo çalışmaları yapıldı. Arka planların daha koyu renklerle ön planların ise biraz daha açık tonlarda aydınlatılmasına karar verildi.
Ampullerin ışık renkleri ile istenilen her ton yakalanamadığı için, Amerika’dan özel filtreler getirtildi. Bu filtreler ile demo çalışmaları boyunca denemeler yapıldı ve istenilen sıcaklıktaki ışık renkleri elde edildi. Tüm aydınlatma çalışmalarında özellikle düşük güçte enerji tüketen ampuller tercih edildi. Aydınlatmada en çok dikkat edilmesi gereken enerji tüketimi konusu hiçbir zaman göz ardı edilmedi. Ayrıca antik doku içinden her zaman en ince kesitte kablolar geçirmek gerekiyordu. Kabloların kesitindeki incelik, gerilim düflümlerine sebep olduğundan tüketim güçleri hep minimum seviyede tutulmaya çalışıldı. Metal Halide, Sodyum Buharlı veya Cıva Buharlı ampuller yüksek enerji tüketimleri sebebi ile çok nadiren kullanıldı. Genellikle düşük güçteki LED ampuller, kompakt flüoresan ampuller ve bazen de par ampuller kullanıldı. Sadece bu iş için bir trafo merkezi kuruldu, 38 km kadar kablo döşendi ve 6000’den fazla armatür imal edildi ve kullanıldı. Elektrik tesisatı ile ilgili de her türlü önlem alındı ve dolaylı yoldan dokunmaya karşı artık akım anahtarları kullanıldı, tüm armatürlere ait metal aksamlar topraklandı ve müzeyi gezen insanların can güvenliği ön planda tutulmuş oldu.
Efes Antik Kenti’ni gezerken üç noktadan kenti izlemek büyük bir keyif verecektir. Birincisi Mermer Caddedeki platformlardan Agora’ya bakış. İkincisi Büyük Tiyatrodan Liman Caddesinin görünümü, üçüncüsü ise Eski Saray Yolundaki platformdan Kütüphanenin görünümü.
Proje katılımcıları
İşveren: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı adına TÜRSAB Ana yüklenici: ENDA İnşaat Sanayi İç ve Dış Ticaret A.Ş. - Naci Topsakal Kazı ekibi: Avusturya Arkeoloji Enstitüsü - Ord. Prof Dr. Fritz Krinzingeer Aydınlatma tasarımı: Oğralı Bağımsız Aydınlatma Tasarımı - Yılmaz Oğralı Aydınlatma ve elektrik projesi: Esan Mühendislik Elektrik Proje Uygulama Elektrik uygulama: Arabul Elektrik - Faruk Arabul
Dergide s. 54.