Hikâye Anlatmak

Burcu Atabay, ışığın bir mekânın hikâyesini nasıl anlattığını ve sergi aydınlatmasında eser koruma, esneklik ve görsel konforun rolünü inceliyor.

Metin:

Güncel

Işık, dokunduğu her şeyin değerini artırmaktadır. Öyle ki, bazen hiç fark etmeden önünden öylece geçip gittiğimiz bir nesne, üzerine düşen ışıkla, bir sanat eseri gibi dikkat çekebilmektedir. Dolayısıyla ışığın nesneleri ve çevreyi görünür kılmaktan çok daha fazla anlam taşıdığı söylenebilir. Bir mekân ya da nesnenin ifadesi, ışıkla vurgulanış biçimi, özne tarafından algılanışını da değiştirmektedir.

Bu noktada ışık-mekân-kullanıcı arasındaki iletişimi kurmak, aydınlatma tasarımcısının görevidir. Doğru bir aydınlatma ile tasarımcı, sergilenen nesne veya mekânın bir hikâye anlatmasını, kullanıcıyla bir diyaloga girmesini sağlayabilir. İşte bu diyalog gerçekleştiğinde, mekân gerçekten yaşayan, öznenin içinde bulunuşuna anlam katan deneyimlenebilir bir ‘yer’ haline gelecektir.

Peki, aydınlatma tasarımcısı bu kurguyu nasıl oluşturabilir? Hikâyeyi yaşanabilir kılmak için ne gerekmektedir?

Bu sorunun sosyal içeriğine ve ışık-insan-psikoloji boyutuna -tasarımcının zaten sahip olduğunu varsaydığımız için- dokunmadan geçecek olursak, işin teknik boyutuna varmış olacağız. Tasarımcı için bir nesnenin veya mekânın hikâyesini anlatmak için gerekli en önemli teknik girdi nedir? Sanırım bu sorunun en yalın ve gerçekçi cevabı ‘korumak’ olmalıdır.

Hepimiz göstermek istediğimiz detayı, ışıkla en mükemmel şekilde vurgulamak isteriz, ancak bunu yaparken bile tasarımcı olarak belli oranda alçak gönüllü olmalıyız, çünkü tasarımlarımız yapıların ve nesnelerin ömürleriyle kıyaslandığında çok daha kısa ömürlü olacaktır. Daha genel bir deyişle, sanat çalışmaları kamusal değerlerdir, bizim görevimiz onları ışığa taşımak ve gelecek nesillerin istifade edebilmesi için korumaktır (kaynak: iGuzzini).

Koruma bağlamında bakıldığında tasarımcının yapması gereken en önemli şey, doğru aydınlatma elemanını ve lamba tipini seçmektir. Aşırı ısınma gibi problemler, genellikle nesnelerin malzemesine ve rengine zarar vermektedir. Bunun yanı sıra, seçilen ürünün -özellikle tarihi yapı aydınlatmasında- bulunduğu yüzeye ne kadar müdahale ettiği de önemli olmaktadır.

Mavi ışıkla aydınlatılmış bir sergide büyük çömlekler ve metal taşıyıcılar.
Mavi ışıkla aydınlatılmış bir sergide büyük çömlekler ve metal taşıyıcılar.

Bu noktada tasarımcı, başka bir teknik soruyla ve sorunla karşı karşıya gelecektir. Aydınlatma elemanları da hikâyede bir başrol oyuncusu gibi kendini göstermeli mi, yoksa görevini yerine getirmiş mağrur bir kahraman olarak kendini gizlemeli mi?

Aydınlatma elemanlarının kendi içinde bir tasarıma sahip olması, mekânın ya da serginin bir parçası olarak kendini göstermesine de olanak sağlamaktadır. Dolayısıyla tasarımcı, bütün aydınlatma ekipmanlarının dış görünüşlerini de mekandaki tasarıma dikkatlice dahil etmelidir.

İyi tasarlanmış, modern ve gösterişli aydınlatma elemanlarıyla şov yapmak da hikâyeyi anlatmanın bir yöntemi haline getirilebilir. Öyle ki, bazen modern aygıtlarla tarihi binaların zıtlığından, müthiş bir uyum doğmaktadır. Böyle bir kullanım şekli, aynı zamanda sergilenen nesne ile günümüz zamanı arasındaki gelişimi de vurgulayabilir. Bazı durumlarda ise mekana ve sanat ürününün hikayesine zorla dahil olmamak adına -eğer yapılabiliyorsa- aydınlatma elemanlarını gizlemek de uygun olmaktadır.

Özetle; aydınlatma tasarımcısı anlatmak istediği hikâyeyi kurgularken, her proje için duruma uygun bir çözüm sunmalıdır.

Hikâye tasarımcı tarafından anlatılırken devreye giren bir diğer önemli konu ise, tasarımdaki esneklik ve teknolojik girdilerdir. Büyüdükçe büyüyen, gereksinimleri artan ve fonksiyonel sınırlarını kaybederek kapılarını çoklu kullanımlara açan mekânların senaryosunda, yapılacak iyi aydınlatma tasarımı, farklı ihtiyaçları karşılayabilmelidir. Her şeyden önce maksimum esneklik sağlayabilmeli ve montaj kolaylığı sunmalıdır. Gelişmiş teknolojik araçlar ve geniş aksesuar kullanımı olanağıyla, günümüzde birçok marka bunu sağlayabilmektedir.

Ürün hareketlerindeki özgürlük için, raylar, elektronik donanım, aydınlatma kontrol sistemleri, değiştirilebilir lensler, ışık huzmesini ayarlamak için çeşitli odaklama gereçleri, 32 yönlendirilebilir ürünler ve yönlendirmede yüksek performans sağlamak için, mekanik kilitleme gibi teknik sistemler kullanılmaktadır. Bu sistemler aydınlatma tasarımında birçok noktada esneklik sağlarken, aynı zamanda hikâyeyi kusursuzlaştırmak için de tasarımcının önünü açmaktadır.

Nişlerde aydınlatılarak sergilenen renkli giysiler.
Nişlerde aydınlatılarak sergilenen renkli giysiler.
Karanlık bir sergi salonunda ışığın vurguladığı bir yerküre.
Karanlık bir sergi salonunda ışığın vurguladığı bir yerküre.
Tonozlu sergi salonunda halka biçimli aydınlatma sistemi.
Tonozlu sergi salonunda halka biçimli aydınlatma sistemi.

İstenilen sonucu elde etmek için, teknik sistemlere ek olarak, günümüzde birçok aydınlatma elemanının farklı aksesuarlarla kullanımı yaygınlaşmaktadır. Aydınlatma gereksinimlerini tüm kullanımlarda kusursuz bir şekilde karşılayabilen geniş bir aksesuar yelpazesi, birçok aydınlatma elemanının temelde en güçlü yönlerinden birisidir. Çoğu üründe bulunabilen aksesuarlar, özellikle bir seferde üç farklı filtre takılmasına olanak veren özelliğiyle de kullanım alanını genişletmektedir. IR ve UV filtreleri, kızılötesi ve ultraviyole ışınlarına karşı koruma sağlarken, özel petek örtücü (eng. Honeycomb louvre) görsel konfor için difüzör bir ekran gibi kullanılarak kamaşmayı engellemektedir.

Sıcak ve soğuk tonlardaki renk fitreleri, renk sıcaklığı değişikliği ve ışığın geçiş alanlarında renkli oyunlar yaratma olanağı sunarken, aydınlatma elemanının yaydığı ışık huzmesinin eliptik dağılımını, ışık kırıcılar ve asimetrik bölmeli özel ekipmanlar sağlamaktadır. Detay olarak karşımıza çıkan aydınlatma tasarımının bu teknik kısmı, üst ölçekte bakıldığında nesnelerin ve mekânların doğru aydınlatmasını sağlamaktadır ve tasarımcı tarafından bilinmesi gereken bir konudur. Ancak ideal aydınlatma, sadece yüksek performans meselesi değil, aynı zamanda, mekânı deneyimleyenlerin görsel konforu anlamına da gelmektedir. Özellikle müze ve sergi alanlarında kamaşmaya neden olunması ya da yanlış aydınlık düzeyleri üretilmesi, kullanıcının ışık aracılığıyla mekândan aldığı duygusal algısını da bozmaktadır. Dolayısıyla, ışık kaynaklarının mekânda varlığını hissettirmeden, arka planda kalan konumu ve özel aksesuarların kullanımı, doğru ve konforlu görsel deneyim sağlamaktadır.

Her gün büyük bir kitle halinde ziyaretçi ağırlayan mekânlar için, işletme giderlerindeki azalmayı sağlamak da en az tasarımın hikâyesini anlatmadaki kadar can alıcı önemde bir görevdir. Bu noktada, teknolojinin hayatımıza soktuğu, yeni enerji tasarruflu ışık kaynakları ve son model ışık kontrol sistemlerinin doğru seçimi, mükemmel bir aydınlık etkisiyle beraber kayda değer bir enerji tasarrufu da sunmaktadır.

Hikâye anlatmadaki bütün bu teknik problemler, gelişmiş teknoloji sayesinde, artık aydınlatma elemanlarında karmaşık bir bakım gerektirmemekte, hatta iyi tasarlanmış bu aygıtların bakım kolaylığıyla karakterize edildiği söylenebilir. Dolayısıyla hikâyenin anlatılmasında şu ana kadar bahsedilmiş teknik konuların en önemlisi, sonuç kısmında karşımıza çıkan detaydır; kullanılan aydınlatmaların koruma, güvenlik ve performans kadar, kullanım ve bakım kolaylığı da sağlaması gerekliliği. Basitleştirilmiş montaj olanağı sunulmasının, zor bir kullanım detayından sıyrılarak bu tip sergi mekânlarında tercih edilmesinin nedeni budur.

Sonuç olarak, genel çerçevede bakıldığında bütün bu önemli teknik detaylar, yalnızca armatürlerin yaşam döngüsüne olan sorumluluğun değil, aynı zamanda hikâyesi anlatılan nesne veya mekânın da sürdürülebilirliğini sağlamanın bir göstergesidir. Bu şekilde yaşanırlığı sağlanan çevre, özenle bir başka kuşağa aktarılmış ve tasarımcı üzerine düşen görevi tamamlamış olacaktır.